ÖNSÖZ
Antik çağda büyü yapma teknikleri üzerine çok şey yazılıp çizilmiştir. Kötü güçleri kovmada kullanılan kurşun, papirüs veya çanak çömlek üzerine yazılan büyülerin nasıl yapıldığını, ne tür formüller kullanıldığını, tılsımlara hangi sembollerin işlendiğini ve ne çeşit aletlerin kullanıldığını anlamada günümüzde büyük bir yol katedilmiştir. Büyüye olan düşkünlükleri nedeniyle büyü bilgisi koleksiyonları yapan veya ilahi olanla birlik sağlamak ya da daha dünyevi bir amaç olan doğanın gidişatını değiştirmek için büyü ritüelleri yapan kişilerin varlığı ele geçen tabletlerde açık bir şekilde ortaya çıkmıştır. Ele geçen buluntular ise; toplumların yapı dokusundaki çeşitliliği ve zenginliği yeniden yakalamaya çalışan türden sosyolojik ve toplumsal bir tarih niteliği taşımaktadır. Büyücüler ve büyü, çoğu eski toplulukların dokusunun bir parçası idi. Zengin, fakir birçok insanın ev yaşamının yanında siyasi, ticari ve rekabet vb. işlerinin yanı sıra duygusal anlamda olan aşk ve nefret tarzı duyguları içinde belirleyici olmuştur.

Bu çalışma ile, büyülerin varlığına dair arkeolojik anlamda ele geçen reel verilerle, doğaüstü olan kanıtlanmaya ve aynı zamanda büyünün kimliklerinin yanı sıra, toplum içindeki kullanım alanları hakkında da ayrıntılı bir şekilde bilgi verilmeye çalışılmıştır. Bu yapılır iken, M.Ö. 8. yüzyılda Yunan dünyası büyü uygulama ve lanet tabletleri yol gösterici olmuştur. Buluntu alanlarının yoğunluğu göz önüne alındığında, Yunan şehirleri ve Akdeniz kıyı bölgelerinde bulunan Yunan yerleşim yerlerinde ortaya çıkan tabletler örneklendirilerek açıklanmıştır. Yunanca μαγεία (sihir) ve μαγυς‚‚ (büyücü) olan kelimelerin kökenleri hakkında bilgi verilip, Antik Yunan dünyasında kullanılan büyüler hakkında detaylı bir şekilde araştırma yapılıp ortaya koyulmuştur.

Tezimin yazım sürecinden sonuna kadar bilgisini, ilgisini ve sabrını esirgemeyen çok kıymetli hocam ve tez danışmanım Dr. Öğretim Üyesi Murat Orhun’a, merak duygusunu akademik anlamda aşılayan, devam ettirmemi sağlayan, fikirlerini ve desteğini hiçbir zaman esirgemeyen çok değerli hocam Prof. Dr. Yusuf Kılıç’a yürekten teşekkür ederim. Tezimin yazım aşamasında her yazdığım paragrafı sabırla dinleyip, önerilerde bulunan çocuklarım Sevim Nisa Kösekli ve Kadir Kösekli’ye, bu süreçte sonuna kadar yanımda olan eşim Mehmet İlker Kösekli’ye çok teşekkür ederim.

Çalışmamızda Antik dönem büyülü papirüs ve lanet tabletleri ışığında ‘Eski Yunan Toplumunda Büyü’ konusu incelenmiştir. İki bölüme ayrılan çalışmanın birinci bölümünde büyünün ortaya çıkışı, tarihçesi, büyü çeşitleri, korunma yöntemleri, din ve bilim açısından önemi; ikinci bölümde ise Eski Yunan’da büyü ve büyücüler başlığı altında Yunan ve Akdeniz kıyı kesimlerinde yaşayan Yunan devletlerinde varlığını sürdürmüş olan büyü kelimesi ile ilgili kavramlar, büyü çeşitleri ve korunma yöntemleri hakkında bilgi verilerek büyünün sosyal anlamda kullanım alanlarına dikkat çekilmeye çalışılmıştır.

Antik büyüyü özünden ziyade zıtlıklarla tanımlamak her zaman daha kolay olmuştur. Büyülü uygulamalarda kullanılan bağlamlar, lanetler, ayinler, dualar, heykelcikler veya oyuncak bebeklerin şekillendirilmesi vazgeçilmez diyebileceğimiz uygulamalardır. Etkileri için ilahi güçlerin yatıştırılması, zorlamasını kullanan formüller buna verilebilecek örneklerdir. Bu noktada Eski Yunan toplumunda kullanılan lanet tabletleri, erotik büyüler, voodoo bebekleri, kamusal anlamda ki büyüler ve sporcu büyüleri dediğimiz bir çok farklı büyü türü ortaya çıkmıştır.

Uygulayıcıların istediklerini elde etmek için hiçbir şeyden kaçınmadıkları ise gözle görülür niteliktedir

SİMGE VE KISALTMALAR DİZİNİ
(…) : Yazılı tabletlerin okunamayan bölümü
a.g.e. : Adı geçen eser
a.g.m. : Adı geçen makale
ANRW : Aufstieg und Niedergang der römischen Welt
Bkz. : Bakınız
C. : Cilt
Çev. : Çeviren
DTA : Defixionum Tabellae Atticae
DTCF : Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi
DT : Defixionum Tabellae
Ed. : Editör
LL : Latinae Liberae
M.Ö. : Milattan Önce
M.S. : Milattan Sonra
No : Numara
PDM : The Demotic Magical Papyri
PGM : Papyri Graecae Magicae
s. : Sayfa
SEG : Supplementum Epigraphicum Graecum
SM : Supplementum Magicum
TDV : Türkiye Diyanet Vakfı
v.b. : ve benzeri
Vol. : Cilt

GİRİŞ
Antik Greko-Romen dünyasındaki büyü uygulamaları, günümüzde araştırmacıların yeni yeni dikkatini çekmeye başlamıştır. Binlerce lanet, büyü ve büyü uygulamalarının kalıntıları, önemsiz göründükleri için geçmişte göz ardı edilmişlerdir.

Son yıllarda, tarihteki değişen metodolojiler, bilim adamlarının büyü ile ilgili kaynakları yeniden düşünmelerine sebep olmuştur. Lanetler ve büyüler, Akdeniz çevresinde bulunan eski toplumlardaki zihniyeti anlamak için büyük bir öneme sahiptir. Erken Yunan toplumundaki bireyler için sadece tanrılara olan inanç yeterli değildi. Büyünün çekiciliği, fiziksel amaca yönelik bir ritüel olarak kalıcı olduğu için kişinin arzularını, umutlarını, nefretini ve hatta uğursuzluğu kanalize etme yöntemi idi. Örneğin; çiftçiler topraklarını yağmurla kutsamak için büyü kullanarak zengin hasat sağlarken, diğerleri doğurganlığı arttırmak, bir sevgiliyi güvence altına almak, hastalıkları iyileştirmek veya evini toplumsal tehditlere karşı korumak için ayinler yapmışlardır. Antik Dünya’da insanlar ortak korkuları ve belirsizlikleri ortadan kaldırmak için servetlerini iyileşme amacı ile bu tür ritüellere harcamışlardır. Bu büyüler ve ritüeller koleksiyonu, M.Ö. 2. yüzyıldan M.S. 5. yüzyıla kadar uzanan kaynaklardan derlenmiştir. Tylor büyüyü, insan deneyimlerini açıklamanın yanı sıra gelecekteki olayları tahmin etmeyi amaçlayan sahte bir bilim biçimi olarak algılar. Frazer ise büyüyü; amacı doğa güçlerini büyüler yoluyla bükmek olan bir ilkel bilim biçimi olarak tanımlar. Daha sonra din ve büyü arasındaki ayrımın tartışmalı olarak kabul edilmesi ile Marett tarafından bu düşünceye karşı çıkılmıştır.

Küfür lanetlerine baktığımızda, Yunanlılar ‘bağlama büyüsü’ olarak bilinen benzersiz bir lanetleme biçimini kullanmışlardır. Kurşun tabletlere lanet yazma pratiği Sicilya, Attika ve Karadeniz kıyılarını kapsayan M.Ö. 5. yüzyıldan itibaren geniş anlamda belgelenmişlerdir. Bu bağlayıcı ritüellerin umutsuz zamanlarda geleneksel bir kendi kendine yardım biçimi olarak mı yoksa daha yaygın olarak ayinleri gerçekleştirmek için profesyonel bir büyücü tarafından mı yapıldığı tartışmalıdır.

Profesyonel bir büyücü tarafından yazıldığı düşünülen en eski örnek ise; M.Ö. 4. yüzyıla tarihlenen, her bebeğin bağlayıcı lanetlerle oyulmuş bir kurşun kutunun içinde bulunduğu iki farklı mezarda dört kolossoi’nin (küçük ya da büyük heykeller için kullanılan terim) keşfidir. Bu tür tabletler genellikle yeraltı tanrılarına hitap eden mektuplar olarak yazılmıştır, çünkü tanrıları ve tanrıçaları lanetler yolu ile çağırmak nadir değildir. Farklı kültür ve amaçları kapsamaktadır. Hermes ve Persephone yeraltı ile olan bağları nedeni ile çokça tabletlerde karşımıza çıkmaktadır.

Hermes’in haberci rolü, ölülerin ruhlarını yeraltına götürmesi bunu daha da önemli kılmıştır. Bu nedenle Yunanlılar, lanetlerinin gücünün, cesedin mezarlarına yerleştirilen tableti okuyabilme yeteneğine, buna göre hareket kararlarına ve kithonik (yeraltı) tanrılar tarafından verilen geçiş törenine bağlı olduğuna inanıyorlardı. Lanet tabletlerinin kullanımının ötesinde, muska ve takılar da hastalığa karşı koruma biçimi olarak, büyük bir servet elde etmek ve kullanıcıya yönelik olası lanetler için karşı-büyülü olarak kullanılmıştır.

Eski kültürlere baktığımızda, din ve büyüyü iç içe geçmiş iki kavram olarak algılamamız gayet normaldir. Büyünün dinden ayrılması, büyüye olan inancı daha uygun bir ışıkta sunan sonraki çalışmalarda bir sorun olarak kalmıştır.

Malinowski, büyünün bilimin bir ikamesi olmadığını, ondan farklı olsa da din gibi ayırt edici bir sosyal ve psikolojik fenomen olduğunu savunmuştur. İlk insanın, ‘bir amaca ulaşmak için bir araç olarak gerçekleştirilen tamamen pratik eylemler bütünü’ aracılığıyla öngörülemeyen ve muhtemelen tehdit edici olayları kontrol ederek kesinliğe ulaşma çabasıydı.

Evans-Pritchard, büyü inançlarının oluşumunda sosyal bağlamın öneminin altını çizerek, büyünün bir ‘ritüel kompleksin’ vazgeçilmez bir parçası olarak incelenmesi gerektiğini iddia ederek din ile yakın bir bağlantı olduğunu öne sürmüştür.

Durkheim ve Mauss, büyünün yaratılmasında sosyal unsurun önemini vurguladılar. Durkheim ve Mauss için büyü, tıpkı din gibi, kolektif eylemlerle ortaya çıkar, ancak yavaş yavaş ayrılır ve bireysel bir mesele haline gelir.

1930’larda Evans-Pritchard, Nijeryalı Azande gibi erken toplumlarda büyü ve büyü cadılığın toplumsal yorumlarını anlamak için Malinowski gibi büyünün de ayırt edici özellikleri olduğunu uyarlamaya çalışmıştır.

1960’larda ise Stanley Tambiah, Evans’ın düşüncesini reddetmiştir.

Büyü ve dinin tanımlanması zordur. Ancak birbirleriyle ne kadar yakın ilişkilidirler bunu anlamak için lanet tabletlerine bakılması, bunların ‘büyü’ kategorisine eklenip eklenemeyeceğinin belirlenmesi gerekir. Belirli türdeki, lanet tabletleri formüle edilme biçimi açısından ‘az ya da çok’ büyülü olarak görülebilirler, fakat amaçlarının ne olduğu daha önemlidir. Ele aldığımız konu çerçevesinde büyü için kullanılan en eski materyaller, tanımlamalar olarak da kullanılan lanet tahtalarıdır. Defixion’lar (lanet tahtaları) Mısır ve Roma İmparatorluğu sınırları içinde çok çeşitli yerlerde ele geçmiştir.

Antik Yunanistan’da büyü, son yıllarda yoğun bir şekilde incelenmeye alınmıştır. Öncüsü ise; 1987’de Yunanca yayınlanan ‘Greek Magical Papyri’dir. Karakteristik olarak, aşk nesnesi üzerinde yalnızca benmerkezci, fiziksel ve ruhsal eziyetler olarak tanımlanabilecek bir tarzda, o kişiyi mutlak bir güçten düşürme amacıyla, büyü yapanın arzusuna zorla boyun eğdirmek için başvurulmuştur.

Uygulayıcının yararına başkalarının eylemlerini, refahını bağlamak veya kösteklemek için doğaüstü araçlar içeren tanımların, lanet tabletleri yoluyla sonuca varmak üzerine kurulu olduğu bir gerçektir. Greko- Mısır büyülü papirüsü -lanet tabletleri ile birlikte Klasik sonrası Antik Çağ’da fiilen uygulandığı şekliyle en önemli bilgi kaynağımızdır. Antik büyü üzerine yapılan çalışmalar alanlarına göre ayrılabilir, bu alanlarda koruyucu büyü tartışmaları antropolojik tedavilerde kullanılabilmektedir. Frazer, büyünün temel tanımını, esasen yalvarma olduğunu anladığı dinden farklı, zorlayıcı bir eylem olarak yapmıştır. Frazer’ın yaklaşımının sonraki bilimler üzerindeki etkisi bu yüzden çok derin olmuştur. Wilamowitz-Moellendorff, Dieterich, Usener, Wünsch ve Priesendanz gibi bilim adamları tarafından 20. Yüzyılın başlarındaki Alman araştırmaları oldukça çeşitlenmiştir.10 Frazer’ın yaklaşımına karşılık ilk olarak 1960’larda, Brelich, Burkert ve Vernant gibi bilim adamlarının lanet tabletleri ve papirüslerde ayrıntılı olarak açıklanan türden büyü ayinlerine odaklanarak büyü ve din arasındaki geleneksel ayrımı kapatmaya çalıştıklarında görülmektedir. Çalışmaları büyü, ve din arasındaki ilişkiyle ilgili kritik soruları gündeme getirirken, ayinler basitçe dini ritüeller olarak yeniden sınıflandırılmıştır.

Her şeye rağmen Frazer’a göre; antik görüşte büyü, popüler dinin bir unsuruydu ve kullanım amaçlarına bağlı olarak hem olumlu hem de olumsuz çağrışımlara sebep olabilirdi.12 Graf’ın büyü/din ikiliğini yeniden araştırması, antik büyüye ait modern çalışmalara önemli bir katkı sunmuştur. Gager, eskilerin baskın mirası olumsuz ve aşağılayıcı olmasına rağmen, onu çelişkili şekillerde kullandıklarına dikkat çekerek, ‘büyü’ terimini antik anlamda ele almanın etkinliğini sorgulamıştır.

Bunun yerine büyü ve din arasındaki ayrımın tamamen terk edilmesini savunur. Diğer araştırmacılar, belirli kanıt kategorilerine odaklanarak eski büyü çalışmalarına Graf’ın yaklaşımını daha da uygulamışlardır. Örneğin; Faraone, aşk büyüsü ve bağlama büyüleri üzerine yaptığı çalışmalarla kadın bağlamlarında büyüyü araştırırken, Ogden, Yunanistan ve Roma’da lanet tabletleri ve büyücülükle ilgili daha geniş sosyal dinamikleri araştırmıştır.

Antik Yunan edebiyatında, koruma sözcüğüne, sırasıyla ‘bir kişiyi veya şeyleri savuşturmak’ ve ‘savunmak’ anlamına gelen ἀμύνω ve ἀλέξω terimleri ve bunların türevleri hakimdir. Christensen, bu iki kelimenin tarihlerinin Homeros destanlarına kadar uzanmış olabileceğini öne sürmüştür. Onun İlyada'daki ἀμύνω ve ἀλέξω kullanımlarına ilişkin analizi, ikna edici bir şekilde şunu göstermektedir ki, ἀλέξω, ilahi yardım veya insanüstü davranışlar için taleplerde daha sık kullanılırken, ἀμύνω ölümlü korumaları ifade etmek için tercih edilir.

Antik büyüde kullanılan büyü türüne göre bir sınıflandırma mevcuttur; Bunlar, büyülü belgenin türüne göre (edebiyat, lanet tableti, voodoo bebekleri, papirüs tarifleri), ve büyülü aktivitenin türüne göredir. (Ölüm büyüsü, küfür ve erotik çekicilik) Büyülü amaçlar için sömürüye en kolay teslim olanlar, vaktinden önce ölenler, şiddet sonucu ölenler, ölümden sonra defnedilenler ve huzursuz ölülerdir. Genç erkeklerin ruhları, büyüsel işlemler için çok değerli idi.

Yaşayan kişinin ruhunun varsayılan saflığı, ona hayaletler ve diğer güçlerle iletişim kurmada ayrıcalıklı bir konum vermiştir.

Hayaletlerin bir diğer kullanım alanı ise, bağlama büyüleridir. Ana temalarına baktığımızda ise; yasal lanetler, erotik lanetler ve biraz farklı olan ‘adalet için dualar’dır. Erotik büyü bu kategorinin dışında kalmaktadır.

BİRİNCİ BÖLÜM
KAVRAM OLARAK BÜYÜ
1.1. Büyü Nedir?
Araştırmamıza konu olan Eski Yunan Toplumunda Büyü konusuna geçmeden önce, büyü ve büyü yerine kullanılan kelimeler ve onların etimolojik anlamları hakkında bilgi vermek daha doğru olacaktır.

Şuan için dilimizde kullandığımız büyü ve büyücülükle ilgili olan kavramlar; tılsım, sihir, efsun ve fettanlık vb. kelimlerdir diyebiliriz. Anlam bakımından benzer olan bu kelimeler birbirleri yerine de çok sık bir şekilde kullanılabilmektedir.

Geçmiş dönem Türk lehçelerine baktığımızda aps, sihır, sehr, apsun, arbav, buyıv, siykır, arbö, azğırü ve ovsun17 olarak ifade edilen büyü kelimesinin, eski Türk dilinde ise din adamı ve sihirbaz dedikleri bügi ya da bügü kelimelerinden türediği öne sürülmüştür. Eski Farsça’da büyü kelimesinin karşılığı olarak magu kelimesi kullanılır iken Eski İran’da doğaüstü güçlerin varlığına inandığı bilinen ve bunları kullanabilen Med kabilesinde bulunan rahiplere de manguş adı verilmektedir. Batı toplumlarında İngilizce magi veya magic (ek olarak: spell, sorcey, incantation)

Almanca ve Fransızcada ise magie olarak kullanılmaktadır. Kelime kökenlerinde indiğimizde ise Grekçe magos olduğunu görürüz. İslami kaynaklara göre ise mecûs, mecûsî dediğimiz tabiatta var olan bazı olay ve görünmez varlıkları yönettiği, gaipten sesler dediğimiz varlıklar ile iletişim içinde olma dediğimiz ve büyücülükle işleri hallettiği düşünülen sınıf adına kullanılan kelimeler olarak söylenebilir.

Arapça olarak ise büyü; gözbağcılık ve efsunculuk olarak isimlendirilmiştir. Güzel söz söyleme ve şiir gibi kişiyi tutkun eden beceri ve sanatta büyü anlamında kullanılmıştır. Doğaüstü dediğimiz güçlerden yardım alınarak belirlenen amaca ulaşmak ya da olması istenileni yaratmak için kullanılıp uygulanabilen22 insan ve tabiatın bir arada uyumlu olduğu olayları, maddi dünya dediğimiz dünyanın ötesinde gizemli dış güçler yardımı ile birlikte etkileyip onlara bir şekilde yön verdiğine inanılan ve tören eşliğinde yapılan büyü ; Ünal’a göre; insan ile ilgili olan her fenomende olduğu gibi, doğaüstü de denilen büyünün de bir çıkış noktası olduğu aşikardır. İlk olarak büyü, homo sapiens’in içinde bulunduğu çevre ve bu çevre içinde cereyan eden olaylar ve bu durum ile ilgili olan ilişkiler sonucunda ortaya çıkmıştır; yani büyü insanın çevresi ile uyum sağlama ve hayatı ne şekilde olursa olsun, her türlü şartlar altında yaşamını idame ettirme karşısında vermiş olduğu çabaların bir yan ürünüdür. İlk bakışta ele aldığımızda batıl inanç, saçma gelmesine rağmen büyü; kendine özgü kuralları olan ve antropolojik açıdan ele aldığımızda ise insan hayatında önemli bir yere sahip olan yan bir bilim dalıdır.

Bryce’a göre ise büyü; Tanrıları ve farklı olan dediğimiz doğaüstü güçleri etkilemek amacı olan, öğrenilen ve öğretilebilen teknikler biçimidir. Malinowski’ye göre; büyü gücünün her yerde kabul gördüğü ve istediği her alanda yayılabilecek türde evrensel bir güç olmadığı aşikârdır. Ona göre büyünün, tekil, özel bir kudret; muadilleri içinde tek, insanın kendi içinde bulunan ve doğaüstü sanatı kullanabilme yeteneği ile ortaya çıkabilen, kendini sesi ile anlatıp, ifade edebilen ve ayinin uygulanması ile birlikte aktarılabilen bir güç olduğundan bahsetmekle beraber büyünün çok sert koşullara tabi tutularak; bir tılsımın en ince ayrıntılarına kadar ezberlenmesi, ayinin tam ve doğru şekilde eksiksiz bir biçimde yerine getirilmesi ve ayini yapan büyücüye karşı koyulmuş olan kurallara kesin olarak uyulması söz konusudur.

Evans’a göre ise büyü; varmak istenilen sonuca pratik olanaklar olmadığında, onun yerini alabilecek bir eylemdir. İnsanlara cesaret, dinginlik ve rahatlama sağlamasının yanında, yatıştırıcı ve teşvik edici bir işlevi yerine getirir.

En eskiden en yeniye düşündüğümüzde büyü, şiirle de ilişkilendirilmiştir. Buna verilebilecek en önemli örnek ise Bronislaw Malinowski’nin büyünün en etkin özelliğinin şiirde ortaya çıkmış olması ve sözcüklerin değerlerinin, insanı etkileme biçimi ile en uzun süre burada yaşadığını söylemesidir. Buna kanıt olarak ise; sihir, tılsım, büyü, efsunlamak ve büyülemek kelimelerinin şiirdeki gücünü ve sürdürülebilir olmasını öne sürmesidir.

James George Frazer ise: Altın Dal: Büyü ve Din Üzerine Bir Çalışma adlı yapıtında büyünün spekülatif bir kavram olduğundan şu şekilde bahsetmektedir. ‘Büyü yanıltıcı bir davranış klavuzu olduğu kadar sahte bir doğal yasa sistemidir; eksik bir sanat olduğu kadar sahte bir bilimdir.’

Büyünün doğması ve gelişmesi de sayısız şekilde münakaşalara neden olmuştur. Gerçek bilimden uzak doğaüstü olayların ele alındığı bu alanda ise kişilerin ortak bir noktada buluşması olağandışı görünmektedir. Büyüyü yapmaya yatkın olan insanın, gerçeklik dediğimiz somut kanıtlar eşliğinde çalışanın tersine, öznel ve içgüdüsel olarak psikolojik anlamda teknikler geliştirdiği görünmektedir. Buna istinaden büyünün dinin bir şekli olduğu öne sürülmüş olsa da inanılası bir durum değildir.

1.2. Büyünün Yapılış Amacı
Dünya üzerinde yaşayan insanlar ve tabiatta var olan hiçbir şey amaçsız değildir. Hal böyle olunca büyüde bu durumda işlevsel olarak kullanılmıştır ve insan ne olursa olsun amacına ulaşmak için büyünün hemen her alanını kullanmaya özen göstermiştir.

Carveth Read büyünün işlevsellik durumuna atıf yaparak: ‘heyecanların, arzuların, korkuların, öfke vb. nin bir ürünü olan büyü, insanların kaygılarını azaltacak işleve sahiptir’ demiştir.

Büyünün asıl amacına bakacak olursak ise çıkar sağlamaya yönelik olduğu hemen göze çarpmaktadır. Buradan yola çıkarak ise büyü; insanlara ve çevresindeki olaylara etki ederek bol ve çok fazla avlanma, balık tutma, hayvan yetiştirme, düşmanı bozguna uğratma, yenme veya öldürme, çocuk sayısı ve mal artışı isteme, bir kadını elde etme, hastalıktan kurtulma, birinden soğutma, bir insanı öldürme, bir kadının cinsel organını bağlama vb. istekler doğrultusunda insana her şekilde iyi veya kötü şekilde etki ederek olayları kendi lehine çevirme olanağı sağlaması günümüz doğasında da var olmaya devam etmesine olanak sağlamıştır.

Malinowski’ye göre; insanlar zamanla içinde bulundukları anlık öfke ve patlamalar sonucunda kendilerini yetersiz hissetmeyle beraber, çıkmaz bir yola sürüklenmiş, eksik bilgilerini ve yeteneklerinin sınırlarını inceleme ve kavramada yarı yolda bırakıldıklarını düşünmüş ve psikolojik olarak yeni arayışlara dönmüşlerdir.

Bunun sonucu olarak da tam olgunlaşmamış davranış biçimleri ve onu destekleyen inançlar üretilmeye başlanmıştır. Böylelikle büyünün işlevi, insanın iyimserliğini ayinleştirmek ve korkunun umuda dönmesine yardımcı olmasına olanak sağlamıştır.

Büyü yaşamın çöküşü karşısında, özellikle insanlar ölüm karşısında korktukları ve üzüldükleri zaman, dinsel ritlerin yerine getirilmesi ile az da olsa rahatlama sağlamışlardır.

İnsanlar yaşamları içindeki güçsüzlükleri aşmak için gerekli görülen bilgilere sahip değillerdir ve onun yerini alacak olan büyüye başvururlar. Buradan da anlaşıldığı gibi büyü insan hayatındaki güçsüzlüğün yol açtığı gerginliği yatıştırmaktadır. Büyü deneyimsel eylemle aynı öznel sonuçları ortaya koymakla beraber; insanlara güçsüzlüklerinin karşısında güven vermektedir ve kişilerin kendilerine uygun gördükleri yolda ilerlemelerine yardımcı olmaktadır.

Genel anlamda toplamak gerekirse büyünün amacı; ihtiyaç sahibi kişinin dünyadaki çıkarlarına yardımcı olmakla beraber öldükten sonraki dediğimiz yaşam için hiçbir faydası yoktur. Büyüye ihtiyaç duyan insan, din ve bilimin kendisine maddi ve manevi anlamda yardımcı olamadığını düşündüğü zaman hem pratik olması açısından hem de psikolojik olarak duygusal rahatlama için büyüye başvurmuştur. Çünkü insan yaşadığı korku, telaş ve çaresizliği bu şekilde telafi edebileceğini düşünmüş ve bu şekilde kişi kısa sürelide olsa rahatlamaya veya huzura kavuşmuştur. Kısacası büyünün amacı kısa ve netdir. İlkel insan ya da modern insan büyünün amacını hemen anlatabilmektedirler.

1.3. Büyünün konusu
İlkel insanla beraber ortaya çıkmış olan büyü, kişinin kendisi için kullanabildiği iyi veya kötü, bertaraf etmek istediği türdeki şeyler ve elde etmek istediği durumlar için her zaman ve her şekilde birçok alanda kişinin hayatında bulunmuştur.

Kişinin doğumundan ölümüne kadar olan süreçte hemen her alanda büyünün bir şekilde etki ettiği gözlenmekle beraber Orhan Acıpayamlı’ya göre ise; en önemli denilebilecek doğum, evlenme ve ölüm gibi kişinin bir olay örgüsü içinden diğerine geçişinde büyü sıklıkla kullanılmaktadır.

Görünen odur ki yeni doğanın takdim edilişinden, yetişkinliğe geçiş törenlerine, insanın en temel ihtiyacı dediğimiz çoğalma ve beslenmesine kadar inanç ve davranışla bağlantısı kanıtlanmış ve çoğu zamanda abartılmış olan büyü, bir şekilde bu konu ile ilgili kurallar ve geçmişten günümüze törelerle bağlantılı olmuştur. Buna istinaden doğumdan, ölüme, kötüden korunmaya, tehlikeli büyülerden kaçınmaya kadar bu konu ile bağlantılı çeşitli ritüeller ve arınma törenleri ortaya çıkmıştır.

İlkel insanlardan günümüze kadar bir şekilde kullanılmaya devam edilen büyü, günümüze kadar kullanılan ve kullanılmakta olan fiziksel parçalarını içinde barındırmasının yanı sıra, hangi büyünün ne işe yaradığı ya da ne tür malzemelerin kullanıldığı ve büyünün konusu için önem arz etmektedir. Frazer’e göre; yalancı bir bilim dalı olarak ele alınan büyü, içinde bulunulan durumu kendine göre ele almış ve bu şekilde sonuca gitmeye çalışmıştır.

Günümüzde ne kadar önemini yitirmiş olsa da ilkel insan için önem arz eden gece tırnak ve saç kesildikten sonra yere atılmaması, nazar değmemesi için ya da bir kötülüğü kovma amaçlı yere tükürme ilkel insanlar tarafından da yapılan fakat büyüselliğide içinde barındıran faaliyetlerdir.

Hemen hemen her bilim dalı ile bir şekilde bağlantısı olan büyü, belirli bir kuralı olmamasına rağmen her şeyi bir nedensellik içinde ele almış ve ona göre şekillenmiştir.

1.4. Büyünün Tarihçesi
Büyünün ortaya çıkış amacına bakıldığında ilk insanla birlikte varlığından söz etmek mümkündür. Büyüyü bir toplumun üyeleri arasındaki iktidar üzerine özel bir söylem türü olarak düşünürsek, onu, tanımı zamanın geçişine ve değişen koşullara göre değişebilecek bir dizi toplumsal değiş-tokuş olarak tasvir edebiliriz.

Gördüğümüz he mitoloji ve gelenekte büyü her şekilde insanların kullanımında olmuştur. Bundan sebeple büyü doğada var olan olaylar silsilesine bağlı olarak ortaya çıkmaz. İlkel insanlara bakıldığından büyü teslim alınarak var olmaya çalışmıştır.

İlk insanlar aletler icat ederek ve ateşi kullanarak çevreyi kontrol etmeyi öğrenmişler ve bu beceriler onlara sınırlı güç vermesi ile insanlığın kontrolü dışındaki güçlerin ne kadar büyük olduğunun farkına varmalarını sağlamıştır. Güneşin doğuşu ve batışı, doğum ve ölüm gibi gizemleri anlamak için ve kendilerine avantaj sağlama amaçlı olarak ruhsal güçlere yönlenmişlerdir. Bunları kullanma arzusu ise o zamandan bu zamana toplumların bir özelliği olmuştur.

Dünyada yaşayan birçok ruh ile iyi ilişkiler sürdürmek insanlar için hayati önem taşıyordu. Genellikle şaman olarak adlandırılan ritüel uzmanları, ruhlarla iletişim kurmak ve onları etkilemeye çalışmak için ortaya çıkmışlardır. İlahiler, davulların ritmik vuruşlarıyla ya da halüsinojenik otlar veya diğer psikotropik maddeleri içerek ya da yutarak elde edilen translarla kendilerini ruhlar alemine taşıyabilmişlerdir. Yorkshire’daki 11.000 yıllık Scarborough yakınlarında bulunan Star Carr yerleşkesinde ele geçen geyik boynuzlarından yapılmış bir başlığın iki tür işlevinin olduğu düşünülmüştür. (Resim 1)

[Foruma üye olmadığınız sürece forum içeriğindeki bağlantıları görüntüleyemezsiniz. Foruma üye olmak için TIKLAYIN!]

Resim 1 Star Carr

Kırmızı topraktan yapılmış delikli geyik kafatası ([Foruma üye olmadığınız sürece forum içeriğindeki bağlantıları görüntüleyemezsiniz. Foruma üye olmak için TIKLAYIN!]. 25.05.2021)

Birincisi avlanma esnasında geyiklere rahatlıkla yaklaşabilme amaçlı olarak, ikincisi ise bir şamanın ritüel kıyafetinin bir parçası olarak da kullanılabileceğini düşündürmüştür. Bu görüş neticesi sonunda ise şamanın, ruhlar dünyasına seyahat etmesine izin veren yaşam ve ölüm arasındaki askıya alınmış durumu temsil ettiği düşünülmektedir. Bu tür inançlar, Sibirya’daki yerli halklar arasında modern zamanlara kadar devam etmiştir. Büyüye dayanan eski inançlar 100.000 yıl öncesine dayanıyor olabilir ancak çoğu, bir şekilde çok yakın zamana kadar hayatta kalmayı başarmıştır.

Büyünün ilk çıkış kaynağına paleolitik devirde rastlanmaktadır. Mağara duvarlarına çizilen kargı saplı hayvan resimleri ise buna en güzel örnektir. Geniş olarak ele aldığımızda ise benzer nitelikte olduğu göze çarpmakla birlikte taklit büyüsü ortaya çıkmıştır.

Her ne kadar büyünün çıkış tarihi hakkında net bir bilgiye sahip olmasak da en eski somut kanıtlarına Avustralya Arunta kabilesinde, totemler söz konusu olduğunda hiçbir kısıtlama yoktur. Bu nedenle Arunta totemlerinin, diğer Avustralya kabileleri arasında var olarak tanımlananların tam eşdeğerleri olduğu konusunda belki de şüphe de olabilir. Her Arunta yerlisi, Alcheringa43 ‘daki (Arunta’nın efsanevi kahramanlık çağı veya muhteşem ataları döneme demektir) atasının hayvan veya bitkinin soyundan geldiğine ya da en azından adını totem olarak taşıdığı nesneyle doğrudan ilişkili olduğuna inanmıştır. Melanezya’da ise insanların yerin altında yaşadığı bir dönemden gelmiş ve bu devirde ilk insanlığın doğal bir bilgisi olmuştur.

Yaklaşık 17.000 yıl önce Fransa’daki Lascaux gibi zorlukla erişilebilen mağaralara geyik, at, bizon, sığır ve ayı gibi vahşi hayvanları avlayan insanların resimleri ile süslemişlerdir. (Resim 2)

[Foruma üye olmadığınız sürece forum içeriğindeki bağlantıları görüntüleyemezsiniz. Foruma üye olmak için TIKLAYIN!]

Resim 2 Lascaux Mağarası Duvar Resimleri

Orhan Bingöl, Arkeolojik mimari’de resim (İ.Ö 30.000-500), Bilgi Kültür Yayınları, 2015, s.14. Bu resimler, av gezilerini daha başarılı kılmak için ritüellerle bağlantılı olabileceği gibi hayvanların ruhlarını yatıştırmak için yapılmış olabileceği düşünülmektedir. Belki de o dönem insanları doğurganlıktan, avlanmaktan veya dünyanın gizemlerinden çok ölümden korkmuşlardı. M.Ö. 60.000’den kalma kırmızı aşı boyası ile boyanmış kemikler bulunmuştur. Bazı mezarlar ise ölen kişiye bir sonraki yaşamda eşlik edecek çiçekler ve kolyeler içermekle beraber İsrail’deki Kebara mağarası’nda neandertaller muhtemelen ölüm sonrası ayin olarak birkaç iskelet ve kafatası kemiği gömmüşlerdir.

Somerset’teki Gough mağarasında, yaklaşık 15.000 yıllık kemikler üzerinde kesikler görülmüş ve bunun yamyamlıkla alakalı olmasının yanında, ölülerin güçlerini elde etmek veya ruhlarının canlılara zarar vermesini engellemek olduğu düşünülmektedir.46 (Resim 3)

1.7. Büyü, Bilim ve Din İlişkisi
Büyü ve din tartışmasında ele alınan en önemli farklılık, bunların özel veya genel bağlamda tek bir büyüde yapılıp yapılmadığıdır. Buradaki sorun, ayrımların sosyal sınırları ve normatif kuralları kurmak ve korumak için nasıl tanımlandığı değil, sosyal bilimcilerin sosyolojik bir tez sunmak için onları nasıl tanımladıklarıdır. Zaman zaman büyü, din ve bilim tanımlarına ilişkin tartışmaları, herhangi bir sosyolojik veya tarihsel soruya açık bir referans olmaksızın kuru tartışmalar haline gelmesinin yanı sıra, çoğu zaman antropologlar ve sosyologlar bu terimleri şu şekilde tanımlamışlardır;

Düşünce biçimleri ve sosyal pratikler hakkında karşılaştırmalı ve tarihsel sorular sormalarına yardımcı olacak şekilde tanımlamayı önermişlerdir.

Genellikle daha büyük bir sayıya sahip olan din takipçileri, daha büyük bir topluma, bir devlete ve sakinlerine hizmet etmeyi amaçlar: ritüeller, kurbanlar ve dualar, kişinin tanrılarla arasının iyi olması için görevini yerine getirmesidir ve halka açık bir alanda gerçekleşir İlkel insanlar doğanın ruhlarına boyun eğdirmek ve kendi istekleri doğrultusunda kullanmak için büyüsel ritüelleri denemişlerdir. Bu şekilde hayatlarının ve yaşamlarının kontrolünü ellerinde tutmaya çalışmanın yanında ibadet ve kurban ritüelleri ile tanrıları yatıştırmaya çalışmışlardır.

Hem büyüde, hem de dinde inançlarımızın ilkelerine hizmet etmek için kendimizde zorunluluk hissederiz. Bu zorlayıcı davranış ise; gerçek dini deneyimin merkezinde yer alır ve insan topluluklarının kültürlerinin önemli bir parçası dediğimiz çeşitli din ve büyüsel uygulamalara yol açmaktadır.

Doğal ve doğaüstü güçleri kontrol etme girişimleri, kehanet, kurban, tabular, dualar, ritüeller ve tabi ki muska ve tılsımlar bu uygulamaların bazılarına dahil edilebilir.

Organize din, büyüsel uygulamalara kaşlarını çatmasına rağmen, kendi ritüellerinde, özellikle koruyucu amaçlar için muskalar ve büyüsel sembollerin kullanımında, fazlası ile büyüden faydalandığı görülmektedir.

Büyünün bilim ile ilişkisine baktığımız zaman ise modern bilim ve teknolojiyi beklemiş olması göze çarpan en önemli unsurdur. İnsanlar bin yıl boyunca gerçekleştirilemeyecek şeylerin hayalini kurmuştur.

Sihirle havada uçma hayali makineler ile gerçekleşmiş, hastalığı iyileştirme ya da uzatma için yapılan büyülü ritüeller yerini farmakoloji ve modern kimyaya bırakmıştır.

Antik büyü ve modern bilim aynı amaçlara sahiptir. O dönem insanlar yasaları formüle etmelerine rağmen, büyü söz konusu olduğunda ise büyük ölçüde yanlış olduğunu düşünmüş olmalarına rağmen bizim bakış açımızdan bilim durumunda doğru olandır. Temelde baktığımızda ise; hemb üyü hem de bilimsel teknoloji vaadi biz bireylerin sahip olmadığı güçleri vermek içindir. Günümüzde giderek karmaşıklaşan teknolojiyi kullanmanın yanında, nasıl ve neden çalıştığını bilmeden elden çıkarma, kırıldığında tamir için bir uzman çağırmanın yanında, teknolojinin her zaman bizim için çalışacağını düşünmemizin yanında, eski insanlarda büyü ile atalarına çalışmışlardır.

Büyü, bilim ve din genel anlamda baktığımızda tüm toplumlarda geçmişten günümüze varlığını hala sürdürmekte olan ayrılmaz bir üçlü olup, birbirleri ile sürekli bir ilişki içinde olduğu yadırganamaz bir gerçekliktir. Mucize ve sihir arasındaki farkın, din tarihinde aşina olduğumuz kabul edilen tanımı, bilim ve sihir arasında ayrım yapmamızı da sağlar. Geleneksel anlamda bakıldığında ise; bu üçlünün koruduğu ortak nokta, gelenekseldir. Zaman zaman sosyal bilimcilerin büyü, din ve bilim tanımlarına ilişkin tartışmaları, herhangibir sosyolojik veya tarihsel soruya açık bir referans olmaksızın kuru tartışmalar haline gelmiştir. Ancak çoğuzaman antropologlar ve sosyologlar bu terimleri tanımlama için; düşünce biçimleri ve sosyal pratikler hakkında karşılaştırmalı ve tarihsel sorular sormuşlardır.

Sosyal bilimcilerin tanımları, çalıştıkları popülasyonların tanımlarından farklı olmasının yanında, tanımlamanın eşru veya uygun olup olmadığı sorusu önemli olmuştur. Büyü, in ve bilim üçlemesini, tarihsel süreçler içinde nasıl ele ldıkları önemlidir. O halde bilimin ilerlemesinin, hem büyüh em de dinde bir düşüşe neden olduğu ayrımı yapılabilir.

.7.1. Büyü - Din İlişkisi
Antik büyünün dini, Tanrının oğlu İsa’yı bulan ve ziyaret edenler bile; din, bilim ve felsefenin bir bileşimi; insan eden, zihin ve ruhun tümü ile ilgili olan ve insanı üç katlı bir varlık olarak tanıyan bir eğitim sistemidir. Bu üçlü birlik mükemmel bir şekilde geliştiğinde, insanı Tanrı ile bir yapar ve ona Magi’nin gücünü verir. İnsan bilimleri içindeki antropolojik ve dini çalışmalar söylemini sıklıkla kategorize eden (ve incelediklerini iddia ettikleri bu halkların düşüncesini çok nadiren inceleyen) ‘mantık öncesi’ düşünce tarzlarında, dışlanmış ortamın yasası oktan beri vardır. Evrimsel bir hiyerarşi kullanarak, bir (sihir), karşıtlarından biri (din veya bilim) tarafından kuşatılır. Büyü her zaman daha eski, din ve bilim daha yeni olarak etiketlenmektedir.

Entelektüalist yaklaşımın en önemli iki Viktorian dönemi savunucusu Edward Burnuett Tylor ve James George Brazer'dı. Her ikisi de ilkel toplumlarda büyü ve dini, dünyayı rasyonel olarak yorumlamaya ve dünyevi hedeflere ulaşmaya çalışan inançlar ve uygulamalar olarak gördüler.

İlkel inançlar, dünyanın gözlemlerinden türetilmesine ve rasyonel düşünce süreçlerini içermesine rağmen, gözlemler hatalı, eksik ve çıkarımlar hatalıydı. Entelektüel gelişim, ilerlemenin özü ve itici gücüydü.

Zamanla gözlemler geliştirildi ve bildiğimiz kadarıyla bilim elde edilene kadar kesintiler düzeltildi. Hem Tylor hem de Frazer, kişisel olmayan güçlere inanç (sihir) ve din arasında ayrım yapmıştır. Tyler, büyünün ya da ‘gizli bilimin’ en düşük uygarlık düzeyine ait olduğuna inanmış ve temel hatalı varsayımın, düşüncedeki bir birlikteliğin gerçekte benzer bir birlikteliği gerektirdiği; öznel ya da ideal bir bağlantının nesnel ya da gerçek bir bağlantıyla karıştırıldığı olduğunu yazmıştır.

Frazer, büyü ve bilimin değişmez kanunundaki temel varsayımı dinin paylaşmadığını varsayarak, din ve bilimin bir arada var olabileceği ihtimalini ortaya atmıştır. Frazer Altın Dal adlı eserinin son baskısında ise; insanın herhangi bir dine ne sahip olduğu ne de istediği, uzak bölgenini çine doğru bile nüfuz etti demiştir.

İnsanların büyü, pratik hedefleri gerçekleştireceğine veya gerçekleştirmeye yardımcı olacağına inandıkları için yaptıklarına dair argümanları, büyüyü soyut kavramların ve sosyal değerlerin simgesi olarak analiz eden İngiliz Antropologların daha çok tercih edilen yorumlarıyla karşılaşılmıştır. Jarvie ve Agassi, sembolik yorumların tamamen keyfi olduğu ve insanların sembolizasyonlarının farkında olmadıkları için, bunların neden sihir yaptıklarını açıklayamayacağını savunurlar.

Modern toplumda dinin özellikleri, entellektüelci bakış açısıyla pek belirtilmez, ancak din, açıklayıcı ve pratik kaygılarını yitirdiği ölçüde, bir sekülerleşme sürecinin meydana geldiği varsayılır. Jarvie ve Agassi örneğinde olduğu gibi, büyü ve din arasında bir ayrım yapıldığında, bunun anlamı bilimin büyünün yerini aldığı, dinin yerini almadığıdır. Büyünün azalmasına rağmen dinin bilimden ayrı işlevleri olduğu için devam ettiğini vurgulayan işlevselci yazarlar tarafından çok daha açık bir şekilde sunulmuştur. Emile Durkheim'ın din üzerine yazıları, işlevselci okul üzerinde önemli bir etki olmuştur, ancak işlevselci analizin ‘Dini Yaşamın Temel Formları’145 adlı kitabında yalnızca bir kol olduğu belirtilmelidir. Durkheim, doğaüstü referanslara dayanan din tanımlarını reddetti ve bunun yerine dinin kutsalı, ayrı ve yasaklanmış şeyleri, kutsal olmayandan ayıran bir inanç ve uygulamalar sistemi olarak tanımlanmasını önermiştir.

Hem din hem de büyü arasındaki fark Durkheim’a göre; büyüsel inançların yaygın olmasına ve ortak olarak kabul edilmesine rağmen, bu çeşitliliğin üyelerini ahlaki bir toplulukta birleştirdiğini öne sürmüştür.

Büyünün organizasyonu; büyücüler ve yaptıran kişiler arasındaki ilişkilere dayanır. İkisi arasındaki temas tesadüfi ya da geçicide olabilir. Durkheim, konferanslarında birinde ise; Frazer’ın sihir anlayışını sahte bir bilim olarak değerlendirmiş ve reddetmiştir. Yazılarına bakıldığında ise hem büyü ve din tanımları, hem de din ve bilim ilişkisi hakkında çıkarımlarda bulunmak mümkündür.

Dinin ifade ve dayanışma işlevlerinin evrensel ve vazgeçilmez olduğunu yazmıştır:

Birliğini ve kişiliğini oluşturan ortak duygu ve düşünceleri düzenli aralıklarla sürdürme ve güçlendirme ihtiyacı duymayan hiçbir toplum olamaz demiştir. Durkheim, din ve bilimin ortak sosyal kökenleri olduğunu yazmış ve Bruhl’un aksine bunların zıt düşünce sistemleri olmadığını savunmuştur. Bilimin üzerine inşa edilen temel kategoriler( zaman, mekan, tür ve nedensellik) dini bağlamda gelişmiş ancak bilim dinden farklılaştıktan sonra iki sistem (sınırlı alan ve olayların doğası) birbiriyle çatışmıştır.

Büyü, bilimin ilkelerinden farklı psensiplere dayanmasına rağmen, önemi ilkel bilimin sınırlamalarıyla ilgilidir. Malinowski, ilkel insanların ampirik bilgi ile büyüyü açıkça ayırt ettiğini, ancak büyü ritüelinin amacının, gerçekleştirilemeyecek pratik amaçlara ulaşmak olduğunu vurgulamıştır. Büyü gibi duygular, dini ritüelin aksinep ratik amaçlara sahip olmamasına rağmen daha anlamlı ve karmaşık demiştir.

Din ve büyü arasındaki en yeni ve en gelişmiş sunum ise Rodney Stark ve William Sims Bainbridge’in The Future of Religion adlı kitabıdır. Çoğu sihrin doğaüstü varsayımlar içermesine rağmen, durumun her zaman böyle olmadığını ve sihir tanımlarının amacının sihir ile bilim arasında ayrım yapmak olduğunu ve büyünün yanlış bilimden, geçerliliği veya yanlışlığı gösterme konusundaki ihmali ile ayırt edilebilir demişlerdir.

Stark ve Bainbridge, çoğu kültün yalnızca sınırlı başarıya ulaştığını kabul etmelerinin yanında, bir dizi güçlü dini geleneğin bir arada var olabileceği bir geleceğin olduğunu savunmuşlardır. Bu geleceğin ise; büyülü değil, dinin olacağını vurgulamışlardır. Bilim gibi diğer kültler bilimsel bir görünüm benimsemiş olmalarına rağmen, gerçekten sihir oldukları için deneye dayalı değerlendirmeye açıktırlar ve Transandantal Meditasyon1 gibi bazı durumlarda sonuç ise; dinin yanlışlanamayan telafi edicilerinin benimsenmesi olmuştur. Geleceğe uygun inançlarda sihir olmayacak, sadece din olacak demişlerdir.

Din-büyü ilişkisini doğal ve doğaüstü anlayış perspektifinden ele alan R.R. Marett ve R. Lowie ve A. Goldenweiser gibi bilim adamları büyü ve din arasındaki farkın doğadan çok doğaüstü ayrımı temsil ettiğini söylemişlerdir.

Sembolist yaklaşımı destekleyen yazarlar, büyünün bilişsel ve araçsal bileşenlerinin, ifade edici yönüyle karşılaştırıldığında önemsiz olduğunu savunmuşlardır.

Bundan sonra ise; sihir ve bilim arasındaki benzerliklerin önemsiz olduğu ve bilimin büyüye mutlaka dine zarar verebileceğinden daha fazla zarar vermesi gerekmediği sonucuna varılmıştır. Örneğin; hastalıkların yorumlanması ve tedavisi sembolikçilere göre, doğaüstü inançlar ve kurtuluşa odaklanan eylemler arasında ayrım yapmaktır.

Bu ayrımlar genellikle büyü ve din açısından kategorize edilmiş ve bir dizi çalışmada faydalı bir şekilde uygulanmıştır.

Robin Horton, ‘büyülü-dinsel’ inançların, büyü ve dinin ayrı bileşenlerine yararlı bir şekilde ayrıştırılamayacağını ileri sürer. Ancak modern Batı Hristiyanlığın, dünyevi olayların tahmini ve kontrolü kendine özgüdür der.

Geleneksel dini ve modern bilimsel düşüncenin sürekliliğine vurgu yapan Horton, geleneksel- modern din arasındaki radikal bir süreklisizliği işaret etmekle birlikte, birtakım sorunları da gündeme getirmiştir. Bu ise Horton’un geleneksel toplumlardaki ‘halk’ düşüncesini batı toplumlarındaki bilimsel Bilişsel ve kişisel işlevler hem büyü hem de bilimde önemli bileşenler olarak kabul edilse de, dinin toplumsal alanda etkinliğinin azalmasının hızlı bir eleştirisi sonucu, bilimin büyünün yerini almasıyla sonuçlandığı söyleminin önemli şekillerde farklı olup olmadığı sorusu ele alınmalıdır. Bunun yanı sıra Thomas Kuhn kuşkusuz bunu inkâr etse de, onun bilim tasviri, din ve büyü arasındaki ayrımı Karl Popper’inkinden çok daha sorunlu hale getiriyor gibi görünmektedir. Fakat bazı sosyologlar Thomas Kuhn’un bilim tasvirinin gerçeğe daha yakın olduğunu savunmuştur.

Sihirle paralellik, belirli büyüsel açıklamaların veya eylemlerin sahtesini yapma olarak kabul edilebilmesine rağmen, temel varsayımların sorgulanmasına gerek olmamasıdır. Sihir pratiği ile Kuhn’un ‘normal bilim’ dediğiş eyin pratiği-yani geniş kavramsal ve metodolojik önermeler ve ‘standart örnekler’ sağlayan kabul edilmiş bilim pratiği arasında benzerlikler kaydedilebileceğini söylemesidir.

Max Weber’in, Ortadoğu ve Batı dini gelenekleri içinde dünyanın büyüsünün bozulmasına ilişkin analizi, bilimsel rasyonalizasyonun sonuçlarından birinin, nesnel olarak anlamlı bir dünya keşfedebilmeye yönelik dini iddianın reddedilmesi olduğu yönünde demiş ve bu tezi savunmuştur. Doğal nedensellik kozmosu ve etik, telafi edici olarak sadece farklı değil, zıtlık içinde demiş ve dini bilginin bilimsel bilgiden farklı bir alanda hareket ettiği şeklindeki savunmaya, bilimin tek mantıklı dünya görüşü olduğu iddiasıyla karşı çıkmıştır.

Bilimin büyü üzerindeki etkilerine odaklanan kısmi savunucular, doğaüstü inançlar ve uygulamalar üzerindeki etkilerini değerlendirirken çok ileri gitmişler ve ilimin ilerlemesinin zorunlu olarak büyünün ortadan kalmasına yol açtığını düşünmüşlerdir.

Sonuç olarak bilim, büyünün sonu anlamına gelmediği gibi, dinin de sonu anlamına gelmez, ancak Batı dini bilime önemli ölçüde uyum sağlasa da, aradaki gerilim devam etmekle beraber, insanların yaşamlarında dini referans olarak görmemeye başlaması hakkında da söylenecek çok şey olabilir.

1.7.1.2. Büyü - Bilim İlişkisi
Bilimden ne anladığımız insanlık için en önemli teorilerden biridir. Bilim ‘organize sağduyu’ dur. Amacı mantıklı ve düzenli bilgi edinmektir. Doğrulanmış gerçeklerden oluşan bir koleksiyonla sunulan, bilimin bir parçası, onları düzene indirgemek ve onun bilinen şeyler teorisine göre; varlıkları ve evrende yer alan mevcudiyet, beden, varoluş, vücut vb. kelimelerini açıklamaktır. Eğer gerçekler teoriye uydurulamıyorsa, teori genişletilmeli veya bilime göre değiştirilmelidir. Çünkü gerçekler doğrulanırsa, teoride değişim ve genişlemeye ihtiyaç olduğu kabul edilebilir.

Buna göre hipotezlerimiz, doğa ve gerçek insan doğası hakkındaki gerçek bilgilerimizle tutarlı olmalı ve varsayılan nedenlerimiz, sonuçların üretimi için yeterli olmalıdır.

Böylece bilimi yavaş yavaş yeni bilgi alanları edinir ve kendini ona göre düzenler.

Bilim ve büyü ilişkisi, din ve büyü ilişkisi kadar birbirine yakın olmamakla birlikte ziyadesi ile yöntem benzerliğinden kaynaklanan bir ilişki söz konusudur. İlkel insan toplulukları dinden önce büyüye sahip oldukları ve sadece büyünün işe yaramadığını gördükleri için tanrıları icat etmişlerdir. Daha sonra, hayali değil gerçek deneyimi kullanarak, yalnızca meşru hipotezler ile büyü olan bilimi ortaya atmışlardır.174 Büyü ve bilim ilişkisini detaylı bir şekilde ele alan en önemli yazar James George Frazer’dır. J. G. Frazer, bu büyüsel inançların dayandığı düşünce ilkelerini analiz eder. Altın Dal adlı eserinin her iki cildinde de baştan sona ilkel insanların büyü, din ve bilim ilişki ve anlayışını ele almıştır. Bilim ve sihir arasındaki yakın bağı vurgulayan Frazer; büyünün bir tür ilkel bilim olduğu, bilimin doğuşuna kaynaklık ettiği, büyü mekanizmalarının ve eylemlerinin aynı şekilde çalıştığı, benzer sonuçları ürettiğini iddia etmiş ve dayandığı ilkelerin modern bilim gibi aynı olduğunu söylemiştir. Frazer’ın söylemine göre; büyücü, aynı deneylerin, aynı sonuçlara yol açtığına inanmıştır.

Ona göre insanlar ilk olarak, büyü evresini ardından ise din evresini yaşamışlardır. İnsanlar zamanla doğal afetlere karşı tanrıların yetersiz kaldıklarını düşündükleri için, büyü evresini bırakıp, din evresine geçiş yapmışlardır.

Birinci benzer benzeri üretir veya bir etki nedenini kuşatır; ikincisi ise, bir zamanlar birbirleri ile temas halinde olan şeyler, fiziksel temas kesildikten sonra birbirlerine uzaktan etki etmeye devam ederler. Büyücü, Frazer’ın benzerlik yasası olarak adlandırdığı ilk analizi kullanır ve bu etkiyi taklit ederek istenen etkiyi üretmeye çalışır.

İkincisi ise; bulaşma yöntemini kullanarak, büyücü kişiye ait olan bir şey ile kişinin kendisine ne yapmak isterse yapabilir. Buna göre ise büyücü, ne kadar uzakta olursa olsun kişinin acı çekmesine neden olur. Bunu da; kişinin bir tutam saçı veya tırnak parçasını ekleyerek, ikinci dediğimiz benzerlik ve bulaşıcılığı birleştirerek daha büyük bir sihir gücüne kavuşur ve ismi ile hitap edildikten sonra etki daha da güçlenir.

Bütün bunlara rağmen sonuç olarak Frazer’e göre insanlar bunlardan zamanla kurtulmuş ve bilime yönelmiş, bilimin gerçekliliğinin önemini anlamışlardır.

Benzer fikirlerin hatalı bir şekilde birleştirilmesi, homeopatik (bitkilerle yapılan doğal bir tedavi yöntemi) veya taklit sihir üretir: bitişik fikirlerin yanlış bir şekilde birleştirilmesi ise bulaşıcı sihir üretir. Çağrışım ilkeleri kendi içlerinde mükemmeldir ve gerçekten de insan zihninin çalışması için kesinlikle gerekli olmasının yanında, meşru olarak uygulandıklarında bilimi verirler; gayrimeşru olarak uygulama ise aktif olarak uygulanan kardeşi büyüyü verirler. Bu nedenle, büyünün zorunlu olarak yanlış ve kısır bir döngüye sahip olduğunu söylemek, herkesin bildiği bir totolojidir çünkü gerçek ve verimli olsa idi sihir değil bilim olurdu. Din, ilk olarak dünyayı yöneten insanüstü varlıklara dair bir inancı nitelerken, ikinci olarak, onların beğenisini kazanma girişimini içermiştir. Açıkça, doğanın akışının bir dereceye kadar esnek veya değişken olduğunu ve bizim onu ikna edip değiştirebileceğimizi varsaymaktadır. İlk zamanlardan beri insan, doğal fenomenlerin düzenin kendi yararına çevirecek genel kurallar arayışı içinde olmuştur ve uzun araştırmalarda, gerçek ya da altın kurallar dediğimiz uygulamalı bilimin temellerini oluşturmuştur.179 Sempatik büyünün saf katkısız biçimde gerçekleştiği her yerde, doğada bir olayın herhangi bir ruhsal ya da kişisel aracının müdahalesi olmaksızın, zorunlu ve değişmez bir şekilde diğerini izlediğini varsayar. Bu nedenle temel anlayış modern bilimle aynıdır. Büyünün ve bilimin benzer şekilde insan zihni üzerinde uyguladığı güçlü çekim buradan kaynaklanmaktadır. Bu nedenle her ikisi de bilgi arayışında güçlü uyaranlara sahiptir. Büyü bilime bu şekilde yakınsa yine de dinle arasında bulunan ilişkinin nasıl olduğunu araştırmamız ilk önce yapılması gereken şeydir. Ancak bu benzerlik hakkında alacak olduğumuz görüş, dinin doğası hakkında oluşturduğumuz fikir tarafından zorunlu olarak biçimlenecektir. Bu yüzden, bir yazar öncelikle dinin büyüyle olan ilişkisini araştırmaya başlamadan önce kendi din anlayışını makul bir şekilde tanımlamalıdır.

Diğer bir deyişle büyü ve din ikilisini uzlaştırma için çalışan kişiler, davranışlarının bir ölçüde belirsiz olduğunu, çıkarlarına, iştahlarına veya isteklerine makul bir çağrı ile onları istenen yönde değiştirmeye de çalışabilirler. Böylece din, dünyanın ikna yoluyla amaçlarından döndürülebilecek bilinçli yapıdaki kişiler tarafından yönetildiği sürece, her ikisi de doğanın gidişatını kabul eden bilim kadar büyüye de temel bir düşmanlık içindedir.

Malinowski’ye göre büyü; her zaman insan iç güdüleri, ihtiyaçları ve arayışları ile yakından ilişkili ve belli bir amacı olması nedeni ile bilime benzer. Hem bilim, hem de büyü özel bir teknik geliştirir ve büyüde, diğer sanatlarda olduğu gibi insan yaptığı şeyi geri alabilir ve verdiği zararı onarabilir demiştir. Bilim, vahşi insanın ilkel bilgisi tarafından temsil edilse bile, günlük yaşamın normal evrensel deneyimine, insanın varlığını sürdürmesi ve güvenliği için doğayla mücadelesinde kazandığı deneyime gözleme dayanır ve akıl tarafına sabitlenir.

Büyü ve bilimin birlikte var olduğundan bahseden bir diğer yazar Keith Thomas’ın ‘Religion and the Decline of Magic’183 isimli klasik kitabı din ve büyü arasındaki sınırlamaya yardımcı olmuş ve büyü bilgisi ile bilimsel bakış açısının birlikte var olabileceğine vurgu yapmıştır.

İkisinin birlikte var olması birbirlerini beslenmelere sebep olmuştur.

1.7.1.3. Büyü - Bilim Benzer ve Farklılıkları
Bilim organize sağduyudur. Amacı mantıklı ve düzenli bilgi edinmektir. Doğrulanmış gerçeklerden oluşan bir koleksiyon sunulan, onları bir düzene indirgemek ve varlıkların onu bilinen şeyler teorisine göre açıklamak bilimin bir parçasıdır. Bilimde eğer gerçekler teoriye uydurulamıyorsa, teori genişletilip değiştirilebilir. Çünkü gerçekler doğrulanırsa, teoride değişim ve genişlemeye ihtiyaç olduğunu kabul eder.

Olguların ‘bir araya getirilmesi’ hipotezler gerektirir ve bunlar oluşturdukları anda doğrulanabilir olmayabilir.

Büyünün de bilim gibi kendi hipotezleri vardır o da deneyimlerden akıl yürütür. Genellikle fantastiktir, gerçek dışıdır ya da gerçekse bile, batıl inançların ifade ettiği dışındaki nedenlerle açıklanabilir.

İnsan vücudundaki rahatsızlıkların fiziksel nedenlerden başka uğrayabileceği inancı tıp biliminden daha eskidir ve onunla yan yana varlığını sürdürmüştür. Eski kayıtlara baktığımızda ise, tüm halklar hastalıkları ve hatta bunların nedenlerini gözlemlerinden kaçan sıradan acıları bile büyü ve şeytanların işleri olarak görmüşlerdir.

Hence’e göre hasta olduğunu düşünen kişi, genellikle kabilesinin bir büyücüsünün yardımıyla, şeytanı kovmak ve geri dönüşünü önlemek için araçlar alarak rahatlamak istemişlerdir. Bu nedenle, tılsımların ortak işlevi, kullanıcıyı hastalığa karşı korumak ve kişiyi tedavi etmektir.

Tylor ilginç bir şekilde büyüyü bilim ile karşılaştırmasına rağmen, ilkel kültürde büyüyü doğrudan din ile karşılaştırmaya çalışmamıştır. Tylor büyü sanatlarının ‘sözde bilimler’ olduğunu iddia etmiş ve aynı zamanda, ‘doğal dinin’, ruhları evren üzerinden hareket eden gerçek varlıklar olarak yorumladığı için, kişisel nedenlerin bir teorisi olduğunu da ileri sürmüştür.

Tylor ve Frazer, kişisel olmayan güçlere olan bir inanç ile kişisel doğaüstü varlıklara olan bir inanç ve din arasında ayrım yapmıştır. Tyler, büyünün toplumun en alt düzeyine ait olduğuna inanıyordu ve hatalı varsayımının, düşüncedeki bir birlikteliğin gerçekte benzer bir çağrışım gerektirdiğini yazmıştı.

Modern eğitimli kişiler böyle bir düşünceden vazgeçmişler, ancak büyü cahil kitleler arasında ilkel bir hayatta kalma olarak devam etmiştir.

J. G. Frazer, büyünün Avrupalı köylüler arasında hala varlığını sürdürdüğünü keşfetmiş, ancak hayatta kalma konusunda Tylor’dan daha az ve büyü ve bilim arasında ortaklığa daha fazla vurgu yapmıştır. Büyü, evrimsel ölçekte en ilkel inanç biçimi olmasına rağmen, işleyişi önceden kestirilebilen ve kesin olarak hesaplanabilen değişmez yasalar varsayımını bilimle paylaşıyordu. Ona göre; büyücüler, kişisel olmayan güçlere tabi oldukları için kısıtlanmalarının yanında zorlanıyorlardı ve büyüdeki kusur, değişmez yasalar varsayımında değil, bu yasaları yanlış anlamasında idi. Bu nedenle büyü, ‘sahte bir doğal hukuk sistemi’, ‘yanlış bir bilimdir’ demiştir.

Bazı yazarlar, büyüyü doğaüstü olana ilişkin kişisel olmayan kavramlar ve zorlayıcı yönelimler açısından tanımlarken,
Frazer’dan etkilenmişlerdir. Büyü ve bilim arasındaki ilişkiye odaklanan Goldenweiser, Frazer’ın büyü ve bilim analojisini şu şekilde desteklediğini ve eleştirdiğini söylüyor: Bu tanım büyünün, yani irrasyonel gücün veya doğaüstü büyü eyleminin ve iradesinin özüdür. Büyü eylemini kontrol eden, yani büyücünün iradesini kapsamaz.

Ayrıca, bir büyü eyleminin başarısızlığı, ona olan inancı ve hatta başarısız olan eyleminin etkinliğini bile etkilemez. Başarısızlık, bir başkası tarafından yapılan daha güçlü bir büyü ile açıklanır ve ilk hareketin etkisini geçersiz kılmaktadır. Başka bir deyişle, büyüsel eylem, bilimsel deneylerin öğrettiklerinden etkilenmediği gibi başarısızlıktan da etkilenmez. Bu olduğu zamanda sihir ve bilim arasındaki benzerlik ortadan kalkar. Bilimsel deneyde, bilim adamı tam bir başarısızlık veya eksik başarı karşısında fikrini değiştirmek için zıt eylem ve deneyleri kullanmaya istekledir. Bu şekilde nihayet istediği sonuca ulaşabilir. Bütün bu sonuçlara bakarak dolayısı ile ikisi arasındaki benzerlikte kesinlik söz konusudur diyebiliriz. Sihirbazın kesinliği, sihrin reçetesi, kutsal bir rutinden başka bir şey değildir.

Ancak bilim adamı; kesinliği ve doğruluğu ölçmeyi amaç edinmiştir. Sihirbaz asla değişmeyen ve deneyimin alakasız olduğu bir araç kullanırken, bilim insanın kullandığı araç olan varsayım ve deneyimi esnektir: bilimsel gerçekliği ortaya çıkarma ve en doğru sonuca ulaşmanın gerektiği yerde değişmeye hazırdır.

Bu nedenle bilim, belgelenebilen sistematik olarak organize edilmiş bir ifadeler topluluğudur; bu ifadelerin pratik uygulamasına da teknoloji de denir. Bununla birlikte büyü, tekniğini doğru gözleme dayandırmaz ve başarısızlığının sonunda, nedenini başka şeylerde ararken veya formdaki değişikliklere başvurarak bu tekniği değiştirmeye kabul etmez.

Malinowski, Tylor ve Frazer’ın büyüyü bilimle ‘sözde bilim’ olarak gruplandırma şemasına karşıdır ve bilimi sihirden keskin bir şekilde ayırmıştır. Bilim ona göre saygısız bir faaliyetti, büyü ise din ile gruplandırılmış kutsal bir alana sahipti.

B. Malinowski de benzer bir biçimde ritüellerin topluluk yaşamı içinde temel bir işleve sahip olduğu fikrinden hareket etmiştir. Trobriand Adaları’nda yürütmüş olduğu alan çalışmalarında ise, kaydettiği ritüellerin zor zamanlarda bir tür iyileştirici işleve sahip olduğunu da iddia etmiştir. Bilimi karakterize etmesi bu adadaki insanları bilimsel bilgiye sahip olmalarını da sağladığından hem basit hem de cömerttir demiştir. Eğer bilimle, deneyime dayanan ve ondan mantıksal çıkarımla türetilen, maddi başarılarda ve sabit bir gelenek biçimde somutlaşan, bir tür sosyal örgüt tarafından sürdürülen kurallar ve kavramlar bütünü anlaşılırsa, en ilkel insan bile bilime sahip çıkar demiştir.

Her ikisi de birbirini desteklemiş, bunun yanında ilkel toplumların elinde olan sanat, zanaat ve işteki uzmanlık bilgileri modern dünya döneminde rasyonel bilgi ve bilimsellik ışığında yapılan her şeye yeniden aktarılmıştır.

Malinowski büyü ve bilim farklarını daha sistematik olarak maddeler halinde ele almıştır. Malinowski’ye göre;
1.Bilim deneyimden, büyü ise gelenekten doğar

2.Bilim zihne yöneliktir ve gözlem yolu ile düzeltilebilir, oysaki büyü hiçbirimizin ulaşamayacağı mistik bir atmosferde bulunur ve büyüyü düzeltmek mümkün değildir, ancak başka bir büyü tarafından desteklenebilir. Mitolojik geleneklere dayandırılmaları da söz konusudur.

3.Bilim herkese açıktır ve tüm toplumun ortak yararıdır. Büyü gizlidir, kabul törenleri aracılığıyla öğretilir ve kalıtsal ya da en azından dikkatle seçilmiş ardıllara bırakılır.

4.Bilim doğanın gücünün anlaşılmasına dayanırken, büyü çoğu ilkel insanın inandığı mistik ve gizli bir gücün tasarımıyla doğar. Her ikisi de doğaüstü alana girer.

5.Bilim ilkel toplulukların akıl ve kendisine karşı savaşta yaptığı deneyim ve gözlemlere dayanarak belirlenir. Büyü ise özel duygusal deneyimlere dayanır; bu deneyimlerde insan doğayı değil, doğrudan kendisini gözlemler. Zihnin yardımıyla erçekliği bulamayınca, duygusal zekanın insan organizması üzerindeki etkisi ile kendini keşfeder.

Robin Horton bilimin; fikirlerin ve kelimelerin sabit bir gerçekliğe göre değiştiğini varsayar, zihni maddeden ayırt eder ve alternatifler arasında seçimi yöneten normları formüle eder. Yetersiz tahminde bulunan teorileri reddetme ve anormalliklerin yeniden sınıflandırmalarında ortaya çıkabilecek zorlukları kabul eder. Ona göre büyünün farklılaşıp zayıflaması ile yerini din almıştır.

1.7.1.4. Büyü ve Antropoloji
Bugün bildiğimiz şekliyle batı kültürü ve düşüncesini şekillerinden varsayımları anlamaya çalıştığımızda, büyü’nün temel bir kavram olduğu ve Aydınlanma ‘dan beri Batı’nın kendi kendini şekillendirmesinde bir engel olarak kullanmış olduğu açıkça ortaya çıkmıştır. Bu nedenle antropolojik olarak büyünün kökenlerinin tam anlamı ile bilinmesi gerekmektedir. Büyü insanlığın kendisi kadar eskidir. Bununla birlikte, kavramsal bir kategori olarak, on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında ve yirminci yüzyılın ilk yarısında İngiliz ve Fransız antropologlar ve sosyologlar tarafından ortaya konulduğu şekilde, son derece istikrarsız ve belirsizdir. Aydınlanma’nın büyüyü, ‘batıl inanç2 olarak damgalanmasından önce, Avrupa’da, eğitimli sınıflar arasında bile yaygın bir büyü ve mistik bilincin var olduğu da kanıtlanmış bir gerçektir. Modern bilimin babası ve aynı zamanda ikna olmuş bir simyacı olan Sir Isaac Newton’dur.

Ronald Hutton, The Triumph of the Moon (1999)’unda, Rönesans entellektüel geleneğinin bir parçası olarak ‘yüksek büyü’ ile bir dizi halk inançları ve uygulaması olarak ‘düşük büyüyü’ birbirinden ayırmayı başarmıştır.

İngiliz Herbert Spencer, büyünün bir tür ilkel yani ön-din olarak tanımlandığı, büyü ve dinin evrimsel modelinin önemli bir kavramsallaştırmasını öne sürmüştür.

Ancak büyüyü akademik araştırma ana konusu olarak tanıtan kişi ise Oxford Üniversitesi ilk antropoloji profesörü Edward Burnett Tylor’dır. 1871’de iki cilt olarak yayımlanan Primitive Culture kitabı Tylor’ın ‘vahşi düşüncenin’, ‘bir ideali gerçek bir bağlantıyla’ karıştırma eğiliminde olduğunu ve bu yüzden yanlış çağrışımlar yaptığını öne sürmüştür.198 Ona göre bu yanlış çağrışımlar, büyülü düşüncenin kökenleridir.

Büyülü analojilerin yanlış olduğunu anlayacak entelektüel yetiye yalnızca modern birey sahiptir ve Tylor ayrıca antropologların görevlerinin kural koruyucu olduğunu ve sözde ilkel kültürleri’ daha yüksek bir düşünce düzeyi geliştirmeleri durumunda eğitime ihtiyaç duyacak çocuklara benzetmiştir.199 Bu alanda ilerlemenin sağlanması için büyüden vazgeçilmesi gerekiyordu. Tylor için sihir, insanlığı şimdiye kadar rahatsız eden en zararlı sanrılardan biriydi.

Bu nedenle ilk büyü analizlerinden biri, büyünün mantıksız ve ilkel olan ‘vahşi’ ile olan ilişkisini vurgulamaya adanmıştır. Tylor’ın çerçevesi büyük ölçüde terk edilmiştir ve kuşkusuz modern analizciye küçümseyici ve emperyalist gelebilir, ancak ilkelliğin lekesi yine de büyünün lekesini çıkarmayı başarmıştır.

1900’lerin başında, sömürge misyonları ve seferlerinde karşılaşılan ‘ilkel halklar’ ile ilgili seyahatnamelerde ve diğer veri analizlerinde gözle görülür bir artış söz konusudur. James George Frazer, Altın Dal’ı201 klasik kaynaklardan birleştirerek oluşturmuştur. İlk olarak sihrin, ‘ilkel’ zihinler tarafından oluşturulan fikir çağrışımlarının ‘yanlış uygulamaları’ ile eşanlamlı olduğunu savunmuştur.

Tyler büyü, aydınlanmamış ve rasyonel öncesi düşünmenin ilk ve en ilkel aşaması olarak kabul etmiş ve entelektüelgelişimin daha yüksek bir aşamasında din ve bilim onun yerini alacaktır demiştir.

Buradaki çağrışımların yanlış uygulamaları, iki tür büyüsel düşünceye ayrılmaktadır: homeopatik ve bulaşıcı büyü.

Homeopatik büyü, benzerliğe dayalı çağrışımlar üzerine kurulması ile birlikte, ilkesi ise belirli bir maddeye üflenen bir fırtınayı teşvik edebileceği fikrinin altında yatar. Bu durumda, havanın hareketi nefes ve fırtına için benzerdir.

Bulaşıcı sihir ise, bitişikliğe dayalı çağrışımlar üzerine kurulmuştur der.203 Bulaşıcı sihir, popüler kültürün ‘voodoo bebeği’ kavramını yönlendiren ilkedir. Kurbanın saçını veya kıyafetlerini bebeğin doldurulmasının bir parçası olarak dahil ederek, bebeğin acı çekmesi için yapılan her şey kurbana uygulanabilir. Buradaki fikir, vücudun bir bölümünün büyülü bir bağlamda deneyimlediği her şeyin, sırayla tüm vücut tarafından deneyimlenmesidir. Kurbanın saçını, tırnaklarını veya giysisini bir kısmını dahil edersek, bulaşıcı sihir kullanılmış demektir.

Frazer, her iki büyü türünü de ‘sempatik büyü’ şemsiye terimi altında toplamıştır, çünkü her ikisinin de bir tür görünmez esir olarak algılayabileceğimiz şey aracılığıyla birinden diğerine iletilen etkinin, gizli bir duygudaşlık yoluyla birbirlerine etki ettiğini varsaydığını anlamıştır.

Frazer, büyü, bilim ve dini sınıflandıran ve 1900’lere kadar bu kavramların incelenmesini sürdürecek evrimsel bir şema geliştirmiştir. Bütün toplumlar büyüden dine ve sonunda bilime ilerlemiştir. Din, büyünün başarısızlığından doğmuştur ve aynı zamanda bir tür sahte bilimdir, çünkü yukarıda da bahsettiğimiz gibi yanlış çağrışımlar sistemine dayanmaktadır.

Büyünün çağrışım ilkelerinin meşru bir şekilde uygulandığı gösterilebilseydi, bu büyü değil bilim olurdu. Yine, büyü akıl eksikliği ile de ilişkilendirilmiştir. Frazer’ın ellerinde, doğru bilimsel düşüncenin tam tersi olmuştur ve din, büyü ve bilimin karşıt kutupları arasında bir tür orta yol tutmaktadır. Bu evrimsel şema, uzun yıllar boyunca önemli bir etkiye sahip olacaktır.

Frazer’ın çağdaşlarından Robert Ranulph Marett ise büyünün dine, bilimden daha yakın olduğunu iddia ederek Frazer’a karşı çıkmıştır.207 Marett, din ve büyünün ‘insan deneyiminin aynı bölümüne’ ait olduğunu savunmuştur.

Ayrıca Frazer’ın büyü ve din arasındaki birçok ayrımından birinin ampirik kanıtlardan yoksun olduğunu öne sürmüştür. Marett’in eleştirilerine rağmen, dua ve manipülasyon arasındaki Frazer ikilisi, modern büyü analizlerinde bile elde edilebilmiştir.

Malinowski ise antropolojide yeni bir çağın başlamasına vesile olmuş ve genellikle saha çalışmasında öncü olarak düşünülmüştür. Pasifik ve Afrika’nın bazı bölgelerindeki çalışmaları ile kültürel sosyal bir amaca hizmet etmek için ortaya çıkmış olarak yorumlayan sosyal antropoloji okulunun temellerini atmıştır.

Malinowski’nin çalışması birçok yönden Tyler ve Frazer’ın çalışmasından daha farklıdır. Sihirle ilgili teorilerini ilk elden, gözlem ve veri analizine, yani etnografiye dayalı olarak luşturmuştur. Malinowski, her ne kadar Frazer’dan etkilenmiş olsa da çalıştığı Trobriand Adalılarının (Kiriwina Islands) hatalı mantıktan dolayı büyü uygulamalarına
başvurmadıklarını keşfetmiştir.

Bunun aksine büyüsel ritüeller uygun kültürel bağlamda mantıklı ve anlaşılabilirdir. Kaçınılmaz tehlikeler karşısında güvence, diğer bilgi kaynaklarının yetersiz kaldığı durumlarda ise ilham veren çözümler sağlamışlardır.

Büyü, amaca yönelik bir araçtı ve bunlar onu dinden ayıran temel özelliktir. Öte yandan din, değerlerin yaratılmasından ve amaçlara doğrudan ulaşılmasından sorumluydu.

Bununla birlikte Malinowski ve Frazer arasındaki en önemli fark ise Malinowski’nin şemasının, büyü ve dinin yan yana uygulanabileceği şekilde evrimsel bir teoloji içermemesi ve daha ilkel bir geçmişin ‘hayatta kalması’ değildir.212 Bunun sonucunda büyü geri çekilirken, büyücülük ve büyü gibi kategorilerin ön plana çıkmasıyla terminolojik bir değişim meydana gelmeye başlamıştır.

E.E.Evans Pritchard bu değişimin başlıca yön verenidir. Çalışmaları en çok etkilendiği Bronislaw Malinowski ve AR Radcliffe Brown arasındaki uçurumu iyice aşmıştır.

Malinowski gibi Evans Pritchard’da büyü uygulamalarının bağlamsal mantığını ön plana çıkarmış ve dünyanın sihirli- din anlayışı konusunda Azande’nin yolunu izlemiştir

Orta Afrika’da bulunan Zande halkının büyüsü, Batılılar için mantıksız görünmesine rağmen, onlar için mantıklıydı.

Bir Zande, bireylerin kalıcı bir koşulu olarak, yalnızca belli durumlarda ve kendi çıkarları ile ilgili olarak büyücülükle ilgilenir.

Kendi büyüsel-dini kozmos anlayışından kaynaklandığını iddia ederek; Zande davranışı ve davranışları için gösterdikleri nedenler mistik olsa da tutarlıdır demiştir. Bu bağlamda mistik fikirleri, gözlemlerini genelleştirmelerine izin vermiş olsa idi inançlarının temelsiz olduğunu algılarlardı.

Victor Turner, Afrika ritüelinde semboller için şu tanımı yapmıştır: Ritüel, tecrit edilmiş bir yerde gerçekleştirilen ve aktörler adına doğaüstü varlıkları veya güçleri etkilemek için tasarlanmış, jestleri, kelimeleri ve nesneleri içeren klişeleşmiş bir faaliyetler dizisidir demiştir.

Kendisi de Emile Durkheim’dan derinden etkilenen A. R. Radcliffe-Brown gibi, Evans Pritchard’da büyü ve ritüelin el ele olduğunu anlamış ve bu nedenle büyülü uygulamaların önemini vurgulamıştır.

Evans’ın antropoloji üzerindeki en görünür etkilerinden biri ise farklı büyü uygulamaları sınıflamaları için farklı terminoloji tanımlamasıdır. Zande terimlerinin farklı büyü etkinlikleri için uygun şekilde farklı İngilizce çevirileri olduğunu hissettiğini bulma ihtiyacından türetilmiştir.

Owen Davies’in kısa bir açıklaması bunu destekler niteliktedir

Zande kelimesi ‘Mangu’ doğuştan gelen güce (Zande anlayışında fiziksel bir madde) sahip olan ve kıskançlık veya öfkeden ilham alan insanların neden olduğu talihsizlik anlamında büyücülük kavramı ile eşitlenmiştir. Evans daha sonra Zande Ngua’nın ayrı bir kategorisi olarak ‘büyücülüğü’ yaratmıştır ve bunu başkalarına gayrimeşru zarar vermek için sihirli tekniklerin, ilaçların veya ritüellerin kullanılması olarak tanımlamıştır.

Antropologlar büyü ve ritüeli, sosyal düzeni yeniden tesis etme işlevine sahip bir dizi resmileştirilmiş eylem olarak görme konusunda hemfikirdir. Örneğin; Güney Avrupa Karnavalı gibi tam da bu düzene zarar veriyor gibi görünen ritüeller vardır, ancak bu sadece sosyal düzeyde değil, aynı zamanda içsel boyutta da katılımcı bir bütünün parçası olduğunu ve bir birey olarak uygun yere sahip olduğunu deneyimler.

Ritüel üzerine antropolojik literatür çok büyüktür. Geertz’e göre ‘herhangi bir dini ritüel ethos ve dünya görüşünün’ sembolik kaynaşmasını içerir: Çünkü dini kavramların doğru olduğuna ve dini direktiflerin sağlam olduğuna dair bu inanç bir şekilde ritüelde (yani kutsanmış davranış) üretilir. Kutsal sembollerin insanlarda uyandırdığı ruh halleri ve motivasyonlar ile insanlar için formüle ettikleri varoluş düzeninin genel kavramları, bir tür törensel biçimde buluşur ve birbirini güçlendirir. Bir ritüelde, yaşanılan dünya ile hayal edilen dünya, tek bir sembolik formlar kümesi altında kaynaştırılarak aynı dünya haline gelir der.