Devrimin Gölgesinde Bir Yaşam: Persepolis ve Özgürlük Mücadelesi

Marjane Satrapi ile Vincent Paronnaud’un yönettiği 2007 yapımı animasyon filmi Persepolis, Satrapi’nin kendi hayatını konu alan aynı isimli otobiyografik grafik romandan sinemaya uyarlandı. Eser, İran’daki İslam Devrimi’nin yarattığı toplumsal kırılmaları ve bu sürecin ortasında büyüyen Marjane isimli genç bir kızın gözünden rejim değişimini etkileyici bir dille anlatır.

Filmin öne çıkan anlatı tekniklerinden biri renk kullanımıdır. Hikaye, yetişkin Marjane’in Avrupa’daki bir havalimanındaki sahneleriyle renkli başlar; geçmişe dönüldüğünde ise yerini siyah-beyaz bir atmosfere bırakır. Devrim öncesindeki İran’da eğlencelerin, özgür giyim tarzının ve göreceli bir refahın hâkim olduğu görülür. Ancak mevcut rejime tepkili olan laik ve muhafazakar kesimler Şah’ı devirmek için güç birliği yapar.

Şah’ın devrilmesinin ardından iktidarı ele geçiren radikal yapı, eskisinden çok daha baskıcı bir düzen kurarak kadınlara zorunlu örtünme getirir, muhalifleri tutuklar ve bireysel özgürlükleri sınırlandırır.

İki Güçlü Kadın ve Birey Olma Savaşı
Marjane’in karakter gelişiminde modern, feminist ve liberal değerlere sahip ailesi, özellikle de annesi ile büyükannesi belirleyici bir rol oynar. Kadını ikinci sınıf gören bir toplum yapısına karşı direnen bu iki figür, Marjane’e kendi haklarını savunma bilincini aşılar. Ancak genç kızın dikbaşlı tutumunun hayati risk oluşturmasından korkan ailesi, onu 14 yaşında Viyana’ya gönderir.

Avusturya dönemi Marjane için hem bir özgürleşme hem de derin bir kimlik bunalımı sürecidir. İlk aşkı, ilk cinsel deneyimi ve değişen yaşam alanlarına rağmen, ülkesindeki savaş ve baskı ortamı nedeniyle yoğun bir suçluluk duygusu yaşar. Bu duygusal yük ve aile özlemi onu yeniden İran’a dönmeye iter. Ancak döndüğünde hissettiği yabancılaşmayı şu sözlerle özetler: “Avusturya’da bir yabancıydım, şimdi kendi ülkemde de bir yabancıyım.”

Toplumsal Baskı ve Başkaldırı
Geçirdiği depresyonun ardından yetenek sınavını kazanarak üniversitede resim eğitimi almaya başlayan Marjane, toplumdaki kadın düşmanı pratiklerle doğrudan yüzleşir. Bir taciz vakasında polisin saldırgana ailesindeki kadınlar üzerinden empati kurdurmaya çalışması, kadının bağımsız bir birey olarak değil, yalnızca bir erkeğin yakını olduğu sürece değer gördüğünü gözler önüne serer.

Tüm bunlara rağmen Marjane, ahlak polisinin ve okul yönetiminin absürt kısıtlamalarına karşı sesini çıkarmaktan çekinmez:

Derse yetişmek için koşarken "kalçası müstehcen sallandığı" gerekçesiyle uyarıldığında kolluk kuvvetine tepki gösterir.

Kadınların kıyafet sınırlandırmalarını savunan derslerde erkeklerin durumunu sorgulayarak çifte standardı eleştirir.

Yeni Bir Başlangıç
Toplumsal ve siyasal baskılardan kaçınmak amacıyla 21 yaşında Rıza ile evlenen Marjane, evlilikte aradığı huzuru bulamaz. Boşanmış kadınlara yönelik ağır toplumsal yaftalamalara ve çevresinin vazgeçirme çabalarına rağmen büyükannesinin desteğiyle evliliğini sonlandırır. Bu kararın ardından ailesi, daha güvenli bir yaşam sürmesi için onu bir daha dönmemek üzere Fransa’ya gönderir. Film, Marjane’in Fransa’ya atım atmasıyla birlikte yeniden renklenerek sona erer.

Yazan: Leydihan