Esrar Kullanımı Sırasında Başlayan ve N, N-Dimetiltriptamin (DMT) Kullanımı ile Psikotik Özellikler Eklenen Duygudurum Bozukluğu: Bir Olgu Sunumu

ÖZET
Esrar kullanımı sırasında başlayan ve N, N-dimetiltriptamin (DMT) kullanımı ile psikotik özellikler eklenen duygudurum bozukluğu: Bir olgu sunumu N, N-dimetiltriptamin (DMT), liserjik asit dietilamid (LSD) benzeri serotonin agonisti bir hallüsinojendir. Sentetik olarak üretilmesinin yanı sıra, özellikle Güney Amerika’da yetişen pek çok bitkiden elde edilebilmektedir.

Evrenle bütünlük ve sonsuzluk hissi gibi etkileri bulunan ve Güney Amerika yerlilerince geleneksel olarak şaman ayinlerinde de kullanılan “ayahuasca” isimli içeceğin içeriğinde de saptanan maddenin Türkiye’de kullanımına dair veri bulunmamaktadır. Bu makalede, 3 yıllık esrar kullanımı sonrasında ortaya çıkan bir hipomanik dönem içerisindeyken, DMT kullanımı ile psikotik özelliklerin eklenmesi sonucunda, klinik tablonun ani ve dramatik biçimde değişmesi ile karakterize bir olgu sunulmuştur.

GİRİŞ
N, N-dimetiltriptamin (DMT) triptamin ailesine üye bir hallüsinojendir. DMT sentetik olarak ilk kez 1931 yılında üretilmiş (1), daha sonra Güney Amerika yerlilerince şaman ayinlerinde geleneksel olarak kullanı- lan ayahuasca isimli içeceğin içeriğinde de saptanmıştır.

(2). Ayahuasca, DMT içeren Psychotria viridis bitkisinin yaprakları ile güçlü bir monoamin oksidaz-A (MAO-A) inhibitörü olan β-karbolin içeren Banisteriopsis caapi bitkisinin özsuyunun karışımından elde edilmektedir.

β-karbolin kendi psikoaktif özelliklerinin yanı sıra, DMT’nin periferik yıkımını engelleyerek oral kullanımını olanaklı kılmaktadır (3).

DMT, insanda indoletilamin N-metiltransferaz (INMT) enzimi tarafından pek çok dokuda in-vivo sentezlenmektedir (4). DMT’nin hallüsojenik etkilerininin ortaya konması ve endojen üretiminin de saptanmasıyla şizofreninin etiyolojisinde rol oynayabileceği ileri sürülmüştür. Bu amaçla yürütülen farklı çalışmalarda, özellikle klinik kötüleşme ile ilişkili biçimde, idrarda DMT metabolitlerinin arttığı yönünde bulgular elde edilmiştir (5).

DMT Amerika Birleşik Devletleri’nde yasaklanmış bir maddedir. DMT, bir MAO inhibitörü ile birlikte alınmadığında periferik olarak yıkılmakta, dolayısıyla MAO’nun metabolik kapasitesini aşacak aşırı dozlarda alınmadığı sürece oral biyoyararlanımı bulunmamaktadır.

Sigara ile solunum yoluyla veya enjeksiyon ile kullanılabildiği bilinmektedir (6). Ayrıca internet forumlarında kullanıcılar “freebase” (folyo-kaydırma) yoluyla da kullandıklarını bildirmekte ve bu konuda fikir alışverişinde bulunmaktadırlar (7).

Literatürde, esrarın şizofreni gibi psikotik bozukluklarla ilişkisinin daha belirgin olduğu bilinmektedir; fakat duygudurum bozuklukları ve özellikle manik dönemler ile ilişkisine dair daha fazla veriye gereksinim bulunmaktadır.

Esrarın manik belirtileri arttırdığı kabul görmekle birlikte, bir manik dönemi tetikleyip tetikleyemeyeceği konusu tartışmalıdır. DSM-IV-TR ve ICD-10 gibi tanı sistemlerinde manik ya da hipomanik dönemlerin doğrudan esrar gibi bir maddenin etkisi ile açıklanamayacağı belirtilmiş olmasına rağmen, “esrarla tetiklenmiş mani” kavramının gerekliliği üzerine tartışmalar devam etmektedir (8).

Bu yazıda, yaklaşık 3 yıllık esrar kullanımı sonrasında başlayan hipomanik dönemdeyken, DMT kullanımı ile psikotik özelliklerin eklenmesi sonucunda klinik tablonun ani ve dramatik olarak değiştiği bir olgu sunulmaktadır.

OLGU SUNUMU
Olgumuz 19 yaşında, New York doğumlu, ilkokula Fransa’da başladıktan 1.5 yıl sonra Türkiye’ye gelmiş, yabancı dille eğitim yapan bir üniversitede bilgisayar mühendisliği bölümü 1. sınıfını tekrar etmekte olan erkehastaydı. Babası bir Ortadoğu ülkesi vatandaşıydı; memleketinde yaşıyordu ve işsizdi; annesi Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı emekli bir mühendisti. Hastanın anne ile baba sı 1.5 yıl önce resmi olarak boşanmıştı, fakat öncesinde de uzun süren ayrılık dönemleri bulunmaktaydı. Annesi çalıştığı ve hastamızla ilgilenemediği için babası iki kez yurtdışından çağrılmıştı. Bu yüzden, 10-11 yaşlarında ve 13-18 yaşlarında olmak üzere hayatının yalnızca iki döneminde babasıyla bir araya gelebilmişti. Babasının baskısıyla Türkiye’de yabancı dille eğitim yapan bir liseyi bitirmişti. Son 1.5 yıldır, hemen her gün 1-2 sigaralık ve öncesinde daha düşük sıklık ve miktarda olmak üzere 3 yıldır esrar kullanımı olan hastanın daha önce psikiyatrik başvurusunun olmadığı ve babasının da bir dönem karı-
şık madde kullandığı belirtilmekteydi.

3-4 aydır babasıyla birlikte yurtdışında yaşayan hasta, hastanemize başvurusundan 40 gün önce Türkiye’ye dönmüştü. Yurda döndüğü akşam, küfürlü konuşma, kral olduğunu iddia etme, çok konuşma, kıyafetlerinde aşırılık, aşırı para harcama, abartılı neşelilik, sokakta dans etme, tanımadığı kişilerle hemen kaynaşma ve dost olma gibi yakınmaları olmuştu. Hastanın bu durumu annesi tarafından, yurda döndüğü için çok sevinçli olmasına bağlanmış ve herhangi bir tedavi arayışında bulunulmamıştı. Bu tarihten sonra, birkaç kez daha esrar kullanımı olan hasta, 15 gün sonra, esrarla birlikte arkadaşının hazırladığı bir solüsyon içinde DMT kullanmıştı. DMT kullandıktan sonra hareketlerini kendisinin kontrol edememe ve başka bir güç tarafından yönlendirilme hissi, havada müzik seslerini görme, uzaylı varlıklarla temas kurma ve “kozmos” ile ilgili zihinsel uğraşı artışı gibi belirtiler ortaya çıkan hasta, bir sosyal paylaşım sitesinde anlaşılmaz yazılar yazmaya başlamıştı.