BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU

Bir kelimenin birinci hecesinde kalın bir ünlü (a,ı,o,u) bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın, ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de ince olmalıdır.

Ö: Bayrak, Türkçe, yüzük, efendi, kasap, bıçak, deve, karpuz gibi kelimeler bunlara örnektir.

Büyük ünlü uyumuna aykırı bazı Türkçe kelimeler de vardır.

Ö: Anne, dahi, kardeş, hangi, hani, şişman, elma vs.

Büyük ünlü uyumu alıntı kelimelerde aranmaz.

Ö: Ahenk, badem, ceylan, gazete, dükkan, hamsi, kestane, limon, pehlivan, nişasta vs.

Birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Ö: Hanımeli, bilgisayar, çekyat, açıkgöz vs.

Bu tür birleşik kelimeler tek tek incelenebilir.

Ö: Hanım-eli
“Hanım” kendi arasında uyar,“eli” de uyar.

"-gil, -ken, -leyin, mtırak, -yor" ekleri büyük ünlü uyumuna uymaz.

Ö: Akşam-leyin, bakla-gil-ler, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor.

-daş(-taş)eki bazı kelimelerde büyük ünlü uyumuna uymayabilir.

Ö: Meslek-taş, din-daş, gönül-daş

-ki aitlik ekleri büyük ünlü uyumuna uymaz.

Ö: Akşamki, sabahki, yarınki

KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU

Düzlük-yuvarlaklık uyumu da denir. Bu kurala göre bir kelime düz ünlü (a, e, ı, i) ile başlıyorsa sonraki ünlüler düz; yuvarlak ünlü (o, ö, u, ü) ile başlıyorsa sonraki ünlüler ya dar-yuvarlak (u, ü) ya da düz geniş (a, e) olmalıdır.

Ö: Arkadaş, karanlık, kova, ıslık, ılık, okul, çocuk vs.
Büyük ünlü uyumunu hesaba katmazsak küçük ünlü uyumu kuralına göre hangi ünlüden sonra hanginsin gelebileceği şu şekilde gösterilebilir.

a, a, e, ı, i
e, a, e, ı, i
ı, a, e, ı, i
i, a, e, ı, i
o, a, e, u, ü
ö, a, e, u, ü
ü, a, e, u, ü
ü, a, e, u, ü

Büyük ünlü uyumunu hesaba katarsak küçük ünlü uyumu kuralına göre hangi ünlüden sonra hangisinin gelebileceği şu şekilde gösterilebilir:

a ,a, ı
e, e, i
ı, a, ı
i, e, i
o, a, u
ö, e, ü
u, a, u
ü, e, ü

Bu kurala uymayan yabancı kelimeler:

Ö: Alkol, daktilo, mönü, akordeon, rötar, radyo, tiyatro, otobüs, televizyon, horoz, kamyon…

Ancak bazı alıntı kelimeler bu kurala uydurulmuştur:

Ö: Müdir/müdür, mümkin/mümkün, müşkil/müşkül…

Bu kurala uymayan Türkçe kelimeler:

Ö: Avuç, avurt, kavurmak, kavuşmak, savurmak, kavun, karpuz, yağmur, çamur, tavuk, kabuk…

-yor ve –ki ekleri de çoğu zaman bu kurala uymaz:

Ö: Geliyor, onunki…

Küçük ünlü uyumuna aykırı kelimelere (Türkçe ve yabancı) getirilen ekler, kelimenin son ünlüsüne uyar:

Ö: Kavunu, yağmurluk, müminlik, müzikçi…

TÜRKÇEMİZE GİREN YABANCI KELİMELER

SIRA - TÜRKÇESİ - İNG.YAZILIŞI - ANLAMI

1-ADAPTASYON-------------ADAPTATION-----------UYUM
2-AGRESİF----------------------AGRESSIVE---------------SALDIRGAN
3-AKSİYON--------------------ACTION--------------------HAREKET
4-AKTİF-------------------------ACTIVE--------------------ETKEN,ETKİN
5-AKTİVİTE--------------------ACTIVITY-----------------ETKİNLİK
6-AMBİYANS-----------------AMBİENCE----------------ÇEVRE,ORTAM
7-ANONS----------------------ANOUNCE-----------------DUYURU
8-ANTRE ----------------------ENTRANCE----------------GİRİŞ
9-ANTRENÖR----------------TRAINER-------------------ÇALIŞTIRICI
10-ARTİST---------------------ARTIST-----------------------SANATÇI
11-ASİSTAN------------------ASISTANT------------------YARDIMCI
12-AVANTAJ----------------ADVANTAGE---------------FIRSAT,MENFAAT
13-BADİ BİLDİNG----------BODY BUILDING---------VÜCUT GELİŞTİRME
14-BADİGARD---------------BODY GUARD------------YAKIN KORUMA,MUHAFIZ
15-BLENDIR-----------------BLENDER ------------------- KARIŞTIRICI
16-BUTON--------------------BUTTON ---------------------DÜĞME
17-DABIL---------------------DOUBLE-----------------------ÇİFT,İKİ KİŞİLİK
18-DEFANS------------------DEFENCE ---------------------SAVUNMA
19-DEFORME----------------DEFORM ---------------------BİÇİMİNİ BOZMAK
20-DEKLARE----------------DECLARE ---------------------BİLDİRMEK,İDDİA ETMEK
21-DEŞARJ-------------------DISCHARGE ------------------BOŞALTMAK TAHLİYE
22-DETAY--------------------DETAIL ------------------------AYRINTI
23-DİREKT-------------------DIRECT -------------------------DOĞRUDAN
24-DİREKTİF----------------DIRECTIVE --------------------TALİMAT,EMİR
25-DİREKTÖR--------------DIRECTOR ----------------------MÜDÜR,YÖNETİCİ
26-DİSKALİFİYE-----------DISQUALIFICATION--------OYUNDAN ATMA
27-DİYALOG----------------DIALOG ------------------------KARŞILIKLI KONUŞMA
28-DOKTOR-----------------DOCTOR -----------------------HEKİM
29-EKSTRA------------------EXTRA--------------------------- FAZLADAN
30-EKSTREM----------------EXTREME ----------------------EN UZAK NOKTA,SINIR
31-ENTERESAN------------INTERESTING ----------------İLGİNÇ
32-FİNİŞ----------------------FINISH --------------------------BİTİŞ,SON,BİTİRME
33-FORM---------------------FORM ----------------------------ŞEKİL,BİÇİM
34-FRİKİK--------------------FREE KICK---------------------- SERBEST VURUŞ
35-GLOBAL-----------------GLOBAL -------------------------KÜRESEL,EVRENSEL
36-GRUP --------------------GROUP ---------------------------EKİP,KÜME
37-HALFTAYM -----------HALF TIME ----------------------DEVRE,ARA,DEVRE ARASI
38-HARMONİ -------------HARMONY ----------------------UYUM,AHENK,UYGUNLUK
39-HOBİ ---------------------HOBBY ----------------------------MERAK,UĞRAŞ
40-İLLEGAL ----------------ILLEGAL --------------------------YASADIŞI,KANUNSUZ
41-İNDİREKT --------------INDIRECT-------------------------DOLAYLI
42-İNTERNASYONAL---INTERNATIONAL ---------------ULUSLAR ARASI
43-JENERASYON --------GENERATION -------------------NESİL,KUŞAK
44-KALİTE -----------------QUALITY --------------------------NİTELİK
45-KARİYER----------------CARRIER --------------------------MESLEK,MESLEK YAŞAMI
46-KARİZMA-------------- CHARISMA -----------------------BÜYÜLEYİCİ GÖRÜNÜŞ
47-KLİMA -------------------CLIMATE -------------------------İKLİM,HAVA,ORTAM
48-KOLEKSİYON--------- COLLECTION-------------------- BİRİKTİRMEK
49-KOMPLE ----------------COMPLETE ------------------------TAM,EKSİKSİZ,TAMAM
50-KONFOR ----------------COMFORTABLE -----------------RAHAT
51-KONSEPT ---------------CONCEPT --------------------------GENEL KAVRAM,GENEL DÜŞÜNCE
52-KONTAK--------------- CONTACT-------------------------- TEMAS,İLETİŞİM
53-KONTRAT -------------CONTRACT -----------------------ANLAŞMA,SÖZLEŞME
54-KONTROL -------------CONTROL-------------------------- DENETİM,DENETLEMEK
55-KRİZ ---------------------CREASE----------------------------- BUHRAN,BUNALIM
56-LEGAL------------------ LEGAL ------------------------------YASAL ,YASAL OLAN
57-LİMİT------------------- LIMIT--------------------------------- SINIR,HUDUT
58-MAKSİMUM--------- MAXIMUM-------------------------- EN ÇOK
59-MANTALİTE--------- MENTALLY -------------------------AKLEN,ZİHNEN,FİKREN
60-MATERYAL---------- MATERİAL --------------------------ARAÇ,GEREÇ
61-MELODİ-------------- MELODY----------------------------- AHENK,EZGİ,BESTE
62-MENÜ,MÖNÜ ------MENU --------------------------------YEMEK İZİNİ,LİSTESİ
63-MESAJ -----------------MESSAGE ---------------------------HABER,İLETİ
64-METOD ---------------METHOD ----------------------------YOL,YÖNTEM,USÜL
65-MİKSER ---------------MIXER --------------------------------KARIŞTIRICI
66-MİNİMUM -----------MINIMUM ---------------------------EN AZ
67-MİTİNG------------- MEETİNG ------------------------------BULUŞMA,TOPLANTI
68-MODA ---------------MODE -----------------------------------TARZ,YOL,BİÇİM
69-NORMAL -----------NORMAL------------------------------ OLAĞAN
70-OBJE ------------------OBJECT --------------------------------MADDE,NESNE
71-OBJEKTİF -----------OBJEKTIVE ---------------------------TARAFSIZ,YANSIZ,NESNEL
72-OFİS ------------------OFFİCE ---------------------------------BÜRO,İŞYERİ,DAİRE
73-OKEY ----------------OKAY----------------------------------- TAMAM
74-OPSİYON -----------OPTION --------------------------------SEÇİM HAKKI, TERCİH
75-OPTİMUM ----------OPTIMUM -----------------------------EN UYGUN
76-ORİJİNAL -----------ORIJINAL -----------------------------ASIL,İLK,ÖZ,ÖZGÜ,ÖZGÜN
77-OTORİTE ------------AUTHORITY------------------------- YETKİ,SELAHİYET,HÜKÜM
78-PANİK ---------------PANIC---------------------------------- TELAŞ
79-PARFÜM ------------PERFUME----------------------------- GÜZEL KOKU
80-PARTİ ----------------PARTY--------------------------------- EĞLENTİ,DAVET,EĞLENCE
81-PASİF -----------------PASSIVE -------------------------------EDİLGEN
82-PERFORMANS ----PERFORMANCE --------------------VERİM,RANDIMAN
83-PERSONEL ---------PERSONNEL -------------------------GÖREVLİLER, ELEMANLAR
84-PLAN -----------------PLAN---------------------------------- TASARI,NİYET,ŞEMA
85-POPÜLASYON ----POPULATION -----------------------NÜFUS,AHALİ,HALK
86-POPÜLER----------- POPULAR----------------------------- SEVİLEN
87-PRATİK --------------PRACTICE---------------------------- KULLANIŞLI
88-PRAYM --------------PRIME ----------------------------------İLK, BAŞLICA,EN ÇOK İZLENEN
89-PRENSİP ------------PRINCIPLE -----------------------------İLKE
90-PRESTİJ--------- ----PRESTIGE ------------------------------SAYGINLIK,İTİBAR
91-PROBLEM ----------PROBLEM ------------------------------SORUN,MESELE
92-PROGRAM ---------PROGRAM---------------------------- İZLENCE
93-PROJE ----------------PROJECT ------------------------------TASARI
94-PROMOSYON -----PROMOTION------------------------ REKLAM,TANITIM
95-PROTESTO--------- PROTEST ------------------------------KARŞI ÇIKMAK,İTİRAZ ETMEK
96-RAPOR --------------RAPOR ---------------------------------BİLDİRİ
97-REAKSİYON------- REACTION---------------------------- TEPKİ
98-REALİZE ------------REALIZE ------------------------------GERÇEKLEŞTİRMEK
99-REFÜZE -------------REFUSE-------------------------------- REDDETMEK,GERİ ÇEVİRMEK
100- REKOR------------ RECORT --------------------------------KAYIT,TUTANAK
101- REVİZYON ------REVISION------------------------------GÖZDEN GEÇİRİP DÜZELTME
102- REYTİNG-------- RATING --------------------------------BEĞENİLME,İZLENME ORANI
103- RİSK ---------------RISK------------------------------------- TEHLİKE
104- RİTİM -------------RHYTHM ------------------------------AHENK,VEZİN,DİZEM
105- SEMPATİK-------SYMPATHY--------------------------- SEVİMLİ GELEN ŞEY, CANA YAKIN
106- SEZON ------------SEASON------------------------------- DÖNEM,DEVRE,MEVSİM
107- SKOR --------------SCORE ---------------------------------SONUÇ,SAYI,SONUÇ SAYISI
108- SOSYAL ----------SOCIAL --------------------------------TOPLUMSAL
109- SPİKER -----------SPEAKER ------------------------------KONUŞMACI,SÖZCÜ
110- STANDART -----STANDART ---------------------------ÖLÇÜ,TEK BİÇİMDE OLAN
111-STAR ---------------STAR -----------------------------------YILDIZ
112- START ------------START -----------------------------------BAŞLANGIÇ,BAŞLAMA
113- STOK --------------STOCK ----------------------------------MEVCUT MAL
114- STOP --------------STOP -------------------------------------DURMAK,DURDURMAK
115- SUBJEKTİF --------SUBJECTİVE --------------------------ÖZNEL,DÜŞSEL
116- SÜPER -------------SUPER ----------------------------------MÜTHİŞ
117- SÜRPRİZ ----------SURPRISE ------------------------------ŞAŞIRTMAK,HAYRETE DÜŞÜRMEK
118- ŞARJ ---------------CHARGE --------------------------------DOLDURMAK,DOLDUTRMAK
119- ŞOK ----------------SHOCK ----------------------------------DARBE,ÇARPMA,ÇOK ŞAŞIRTMAK
120- ŞOV ----------------SHOW -----------------------------------GÖSTERİ,OYUN
121- TAYMİNG -------TIMING ---------------------------------ZAMANLAMA
122- TEMA -------------THEME ----------------------------------KONU,ANA KONU,İZLEK
123- TERAPİ -----------THERAPY ------------------------------TEDAVİ
124- TOLERANS ------TOLERANCE -------------------------HOŞGÖRÜ,MÜSAMAHA
125- TRANSFER ------TRANSFERENCE---------------------AKTARMA
126- TRANSPARAN ---TRANSPARENCY -----------------SAYDAMLIK,ŞEFFAFLIK
127- TUR -----------------TOUR ---------------------------------GEZİ,GEZMEK,DOLAŞMAK
128- VİZYON -----------VISION -------------------------------HAYAL,DÜŞ,İSTENİLEN HEDEF
129- FAKTÖR -----------FACTOR -----------------------------ETMEN
130- MİSYON -----------MISSION -----------------------------GÖREV
131- PRAYM TAYM ---PRIME TIME -----------------------EN ÇOK İZLENEN ZAMAN
132- ALTERNATİF ----ALTERNATIVE --------------------SEÇENEK
133- STİKIRR ------------STICKER -----------------------------ETİKET
134- ORGANİZATÖR --ORGANIZER,REGULATOR---DÜZENLEYİCİ
135- STATÜ-------------- STATUTE ----------------------------YASA,KURAL,TÜZÜK
136- OPERATÖR -------OPERATOR------------------------- İŞLETME,UZMAN
137- OPTİK --------------OPTIC ---------------------------------GÖZLE İLGİLİ