İlişkinizde kendinizi boğuluyor mu hissediyorsunuz? İma yollu ya da dolaylı olarak sizi hiç durmadan eleştiriyor mu, sizin kendinize dair imgenizi yavaş yavaş değersizleştiriyor mu? Onu mutlu etmeye çalışırken, kendinizi bir hiç olarak, işe yaramaz biri olarak mı görüyorsunuz? Başkaları, aileniz, çevreniz sizin kuşkularınızı ve kaygılarınızı anlamıyorlar ve eşinizi model bir eş ya da koca olarak görmüyorlar mı? Kendinizi aşağılanmış mı hissediyorsunuz, partneriniz kimi zaman size bu aşağılanmadan yararlanıyor izlenimi mi veriyor? Hiç dostunuz yok mu ya da pek az mı var; sizi yavaş yavaş onlardan uzaklaştırdı mı? Evde ve dışarıda çok farklı mı davranıyor? Her eleştiriye karşı hırçın mı, sorgulamayı, büyük ya da küçük hatalarını kabul etmeyi beceremiyor mu? Sizi her konuda ve bir hiç yüzünden sürekli suçluyor mu? Ne yaparsanız yapın onu memnun edemeyeceğiniz duygusu içinde misiniz? Bununla birlikte, giderek daha ender de olsa, zaman zaman yeniden nazik, kibar biri oluyır mu?

İlişkide manipülasyon ciddi bir sorundur. Bir manipülasyon ustası sözlerinizi ve davranışlarınızı incelikle eğip bükebilir, böylece yaptıklarınızın sizin eseriniz olduğunu düşünebilirsiniz.

İlişkide kadının ya da erkeğin diğerini zihinsel etki altına alarak duygusal baskı oluşturmasına ve hareketlerini kısıtlamasına manipülasyon denir. İlişkilerde masum yollarla karşınızdakinin algısını değiştirmeyi denediğiniz zamanlar olabilir ancak zararlı manipülasyonda manipülatör bir çıkar amacıyla mağdurun zaaflarından faydalanarak onu istismar eder, bunu gizli bir şekilde sürdürür ve nihayetinde mağdura zarar verir.

İngilizcede “gaslighting” denen bir manipülasyon ve taciz yöntemiyle manipülatör, karşısındakinin algısını yeniden biçimlendirmek için bilincine yanlış yargı ve olumsuz bilgileri sokar. İsmini ilk kez 1938’de sahnelenen bir tiyatro oyunundan alan bu manipülasyon tekniğinde amaç kişinin algılarıyla oynayarak zihniyle gerçek dünya arasında onu sıkıştırmak ve baskı altına almaya çalışmaktır.

Manipülasyonu yapan kişinin özelliklerine baktığımızda genelde benmerkezci, narsis ya da antisosyal kişiler olduğunu görürüz. Manipülasyona maruz kalanların ise onaylanma beklentisi duyan, hayır diyemeyen, sınır çizmeyen, özgüveni düşük ve dış denetime muhtaç kişiler olduğunu söyleyebiliriz.

Manipülasyonlar tamamen kontrol ile ilgilidir. Nerede yaşadığınızı, nerelerde vakit geçirdiğinizi, kimlerle görüştüğünüzü bir düşünün. Eylemlerinizi, rutininiz, beraberliğinizden itibaren yaptığınız seçimleri… Şimdi kendinize sorun hepsi partnerinizin seçimleri mi? Sadece onun hayatında mı yaşıyorsunuz? Yoksa kendi hayatınıza onu dahil etmenize izin veriyor mu?

Manipülatörün en sık kullandığı stratejiler yalan söyleme, duygu sömürüsü, kurban rolü oynama, aşağılama, provokasyon, duygusal şiddet, mahrum bırakma, suçluluk duygusu yaratma ve egoyu okşama şeklinde özetlenebilir.

Manipülatörün amacı her zaman kazanç peşinde koşmak olmayabilir. Bazen de ilişkide baskın rolü elde etmek, hakimiyseniz elde tutmak adına da buna yönelebilir. Yapmanız gereken şey, gidilecek yerlere, buluşulacak arkadaşlarla birlikte karar vermek, programları beraber yapmaktır. Eğer ki sürekli partnerinizin istediği şekilde program yapmıyorsanız siz atağa geçip planları siz yaparak onun ne tepki verdiğini gözlemlemeye çalışın.

Manipülatif insanların bir diğer özelliği sürekli sizin ona olan sevginizi kullanmalarıdır. “Beni gerçekten sevseydin o arabayı bana alırdın” ya da “Eğer beni gerçekten sevseydin bu konudaki fikrime karşı çıkmaz ve kabul ederdin” gibi. Ne kadar masum gözükürse gözüksün bu bir manipülasyon şekildir.

Duygusal şantaj ise içlerinde en kötülerindedir. “Eğer beni terk edersen kendimi öldürürüm!” ya da “Sen olmazsan ben ölürüm!” cümleleri, sizi korku ve suçlulukla onun yanında tutabilme taktiğinden başka bir şey değildir. Peki bir manipülatörü nasıl tanıyabilirsiniz?

- İstekleri yerine gelmediğinde öfkelenir ve olay çıkartır.

- Aşırı fedakârca tutumlarla sizden istediğini almaya çalışır.

- Her zaman her şeyi tüm çıplaklığıyla görmenize izin vermez, gerçeği gölgeler.

- Gerçek kişiliğini saklar.

- Arkadaş ve sosyal çevresinde genelde düşük özgüvenli insanlar vardır.

- İyi bir gözlemcidir ve herkesin zayıf taraflarını bilir.

- Zarar verecek kadar acımasız olabilir.

- Kendine bağımlı insanlara değer verir.

- İkna kabiliyetleri gelişmiştir.

- İşine gelmeyen şeyleri görmezlikten gelir.

- Kelime oyunlarını sever.

- Mağdur ve kurban rolüne bürünür.

Psikolojik şiddet, yakın ilişkilerde fiziksel şiddetten çok daha sık rastlanan bir istismar türüdür. Aynı zamanda psikolojik taciz olarak da bilinir. Duygusal şiddetin bir çok yolu vardır:

- Sözlü saldırılar ve hareket

- Özgürlüğünüzün kısıtlanması

- Paranız, yemeğiniz, ulaşımınız, kısacası tüm harcamalarınızın kontrol altında tutulması

- İşe veya okula gitmenizin engellenmesi, hatta onsuz dışarı çıkmanızın dahi imkansız hale gelmesi

- Sizi arkadaşlarınızla hatta ailenizle bile görüştürmek istememesi

- Hakaret, küçük düşürücü söz ve imalar, başkalarının yanında aşağılayıcı davranışlar ve suçlama

- Sizi izole etmeye çalışmak

- Kasten size zarar verecek şeyler yapmak (zorbalık)

- Aşırı kıskançlık ve kısıtlama

Hangi tip ilişki içinde olursanız olun duygusal şiddet herkes için zorlayıcısı. Hatta manipülasyonla karıştığı zaman bunu fark etmeniz iyice zorlaşır.

Her ilişkinin çıkmazları, sorunları olacağı gerçeğini unutmamalıyız ancak zaman içinde kendinizi sıkışmışlık, çaresizlik, mutsuzluk, değersizlik duyguları içinde boğuşurken bulduysanız sıra dışı bir şeyle uğraşıyor olabilirsiniz. Korkutucu olan bunları normal bir ilişki problemi gibi benimsemiş olmanızdır. Ne yaşadığınızı tanımlamakta zorlanıyorsanız bir adım geri gidin ve hem kendinizi hem de partnerinizi gözden geçirin.

Duygusal şiddetin en önemli sonuçlarından birisi yapan tarafın diğer tarafı ağır bir suçluluk psikolojisi içine sokmasıdır. Zaten yaşananların içinden çıkılamamasının nedeni de budur. Neredeyse her şey için siz suçlusunuzdur. İlişkinizi korumak ya da onu kaybetmemek adına atacağınız her geri adım sizi köşeye sıkıştırır. Bunu gören diğeri ise ipleri eline aldığını anladığında her şey onun için mübah bir hale gelecektir.

Kendinize sorun:

- Bu davranışlar süreklilik arz ediyor mu?

- Karşınızdaki kişinin bu davranışları yapmasında bir çıkar, kötü niyet seziyor musunuz?

- Bunları sizi kontrol etmek için mi yapıyor?

- Herhangi bir ruhsal, psikolojik sorunu olabilir mi?

- Zararlı bağımlılıkları var mı?

- Yaşananlar sizde duygusal ve zihinsel karmaşa yaratıyor mu?

- Ne yapacağınızı bilemiyor musunuz?

- Kendinizi yeterince ifade edemiyor, bunun için gerekli uygun alanı yaratamıyor musunuz?

Bu sorulara vereceğiniz yanıtlarda evet çoğunluktaysa ve hâlâ içinden çıkamıyorsanız bir uzmandan destek alabilirsiniz.

Uzman Psikolog
Esra Ezmeci’nin “Kararı Ben Veririm” kitabından yazılmıştır.