Bismillahirrahmanirrahim
1. Sema’ya ve Tarık’a (sabah yıldızına) yemin ederim.
2. Bilir misin Tarık’ı?
3. Delip geçen parlayan yıldızdır.

Tevil eden KAŞANİ:
“Sema’ya ve Tarık’a (sabah yıldızına) yemin ederim.” İnsani ruha ve nefsin zulmeti içinde zuhur eden akla yemin ederim. Akıl, nefsin karanlığını delen, içine nüfuz eden bir yıldızdır. Ki onun nuruyla etraf görülür ve doğru yol izlenir.

Nitekim, bir ayette şöyle buyrulmuştur: ‘Onlar, yıldızlarla da yollarını doğrulturlar…’ (Nahl, 16)

Bu tevil çok zarif ve derin bir okumadır. Kaşânî burada ayeti kozmolojik bir yıldızdan çok, insanın iç dünyasında doğan hidayet nuru olarak yorumluyor.

Metni açarsak:

1) “Sema” = İnsânî Ruh
Buradaki sema, dışarıdaki gök değil sadece; insanın ulvî yönü, yani ruhani ufkudur. Nasıl sema yukarıyı, genişliği ve kuşatıcılığı temsil ediyorsa; insanda da ruh, nefsin ve bedenin üstünde olan latif ve yüksek boyutu temsil eder.

2) “Tarık” = Nefsin karanlığında doğan akıl
“Tarık” kelimesi aslında gece gelen, kapıyı çalan, ansızın beliren şey demektir. Kaşânî bunu, insanın nefsanî karanlığı içinde birden beliren akıl nuru olarak görüyor.

Yani insan başlangıçta nefsin hevâsı, tutkuları, gafleti ve karışıklığı içindedir. Bu karanlık içinde hakikati fark ettiren şey ise akıldır.

3) “Necm-i Sâkıb” = Delip geçen yıldız
Ayetin “delip geçen yıldız” ifadesi, Kaşânî’ye göre aklın işlevini anlatır:

- Nefsin karanlığını deler,
- Yanılsamayı yarar,
- Karışıklığın içine nüfuz eder,
- İnsana yön tayin ettirir.

Burada yıldızın özelliği sadece parlamak değil; karanlığı yarıp yol göstermesidir. Bu yüzden akıl, sıradan bir ışık değil, rehberlik eden nüfuz edici nurdur.

4) Nahl 16 ile bağlantı:
Kaşânî’nin verdiği atıf önemli:
“Onlar, yıldızlarla da yollarını doğrulturlar.”

Dış dünyada yıldız nasıl yol bulduruyorsa, iç dünyada da akıl insanı:
- Doğru ile yanlışı ayırt etmeye,
- İstikameti bulmaya,
- Nefsin tuzaklarından çıkmaya yöneltir.

Yani dış âlemde yıldız neyse, iç âlemde akıl odur.

~Fakat burada kastedilen kuru akıl değildir:
Tasavvufta akıl, yalnız mantık yürütme makinesi değildir.

Buradaki akıl:
- Nefsin karanlığını fark eden,
- İnsanı kendine getiren,
- Hakikate yönelten,
- Ruhun emrine girdiğinde hidayet vasıtası olan akıldır.

Yoksa nefsin hizmetindeki akıl, karanlığı delmek yerine bazen karanlığı daha da süsler.

~Bu tevile göre ayet şunu söylüyor gibidir:
İnsanın içinde bir gece vardır: Nefsin gecesi.

O gecede bir yıldız doğar: akıl.
O yıldız karanlığı deler: Farkındalık başlar.

Sonra insan yolunu bulur: hidayet başlar.
Bu yüzden Tarık, yalnız gökteki bir yıldız değil; insanın içinde hakikati haber veren ilk uyanıştır.

~Kaşânî’ye göre Tarık, nefsin zulmetini yaran ve insana iç istikamet kazandıran akıl nurudur.