“Armageddon” Nasıl (Birden Fazla Şekilde) Nihai Felaket Filmi Haline Geldi?

Mantığa meydan okuyan bu kıyamet filmi —gerçek bir kıyamet için henüz endişelenmediğimiz bir dönemde yapılmıştı— 20 yıl önce eleştirmenler tarafından yerden yere vurulmuştu. Şimdiyse bir klasik. Yirmi yıl önce, dünyanın en büyük filmi, dünyanın potansiyel sonu hakkındaydı.

Armageddon —sert mizaçlı petrol sondajcılarının, Dünya'ya doğru gelen bir asteroidi yok etmek için uzaya fırlatıldığı aksiyon dolu, mantık sınırlarını zorlayan bu gişe canavarı— küresel çapta 553 milyon dolardan fazla kazandı (enflasyonla bugün bu rakam 850 milyon doların üzerindedir). Bu başarı onu 1998’in en çok izlenen filmi ve Disney’in o dönemki en pahalı yatırımı olarak karşılığını veren bir proje yaptı.

Armageddon, dalga geçilmesi ne kadar kolay olsa da dünya çapında bir hakimiyet kurmayı başardı. Eleştirmenlerin öfkesini çekmesinin yanı sıra, çok sayıda Ahududu Ödülü (Razzie) adaylığı aldı (Bruce Willis "En Kötü Erkek Oyuncu" ödülünü "kazandı"). Şubat 2013'te Neil deGrasse Tyson, Armageddon'ı izleyip bilimsel hatalarını kontrol edemediği için hayal kırıklığını tweetledi (Netflix ise beş yıl sonra ona 232.000'den fazla beğeni alan "trolvari" bir yanıt verdi). Ardından Nisan 2013'te, yönetmen Michael Bay'in bir röportajdaki sözleri bağlamından koparılarak "Michael Bay Armageddon için özür diledi" şeklinde manşetlere taşındı (aslında sadece filmi bitirmek için çok az zamanları olmasından pişmanlık duyuyordu). Haziran 2016'da ise Ben Affleck'in film hakkındaki yorumlarında, "Bu biraz mantık sınırlarını zorluyor, kabul edelim" diyerek filmle dalga geçtiği bir kesit viral oldu.

Açıkçası, bu sataşmaların hepsi hak edilmiş durumda. Armageddon yoğun bir şekilde kinetik kaosa, stilize edilmiş görselliğe ve gerçekliğin askıya alınmasına (örneğin uzayda ateş çıkması gibi) dayanıyor. Ancak yönetmenine göre Armageddon hiçbir zaman bilimsel olarak doğru olması için tasarlanmamıştı. Bay, 2001'de New York Times'a "Armageddon, 15 yaşındaki bir çocuk için tam bir fantezi gibi," demişti. "Eleştirmenlerin filmi ciddi ciddi incelemeye çalışması komik. Demek istediğim, rahatlayın, bu bir mısır patlatıp izlenecek film. Ciddiye alınması gerekmiyor." Daha sonraki bir röportajında ise türünü şöyle tanımladı: "Şimdi baktığımda, Armageddon bir komedi gibi. Fantastik bir komedi, tamam mı?"

Bay, kariyeri boyunca filmlerinin 6 milyar dolardan fazla gişe yapmasına rağmen hep sevilmedi ve eleştirildi. Modern yaz gişe canavarlarının "bölücü" büyükbabası, kendi yolunu patlayıcılarla açan bir öncüydü ve defalarca alay edilen tarzı, o zamandan beri pek çok gişe filminde taklit edildi.

Mavi Yakalıların Kahramanlığı ve Amerikan Propagandası

Armageddon bir "mısır patlatmalık" film olsa da türü konusunda net bir fikir birliği yoktur. Bazıları aksiyon derken, bazıları bilim kurgu veya fantezi olarak görür. Bazıları için bir felaket filmi, bazıları içinse muhafazakar bir propaganda aracıdır. Dokuz senaristin elinden geçen (aralarında genç bir J.J. Abrams da vardı) senaryo, komedi kategorisine girebilecek kadar şaka doludur. Ayrıca film, hem usta hem de yükselen yıldızlar için bir geçit töreni gibidir. Bazı seyirciler içinse bu bir baba-kız hikayesi veya bir aşktı (Titanic'in devasa başarısından esinlenerek filme sonradan eklenen aşk hikayesi gibi). Ve tabii ki, film aynı zamanda bir Aerosmith görsel albümü ve dev bir reklam filmi niteliğindeydi.

Ama her ne sunduysa, insanlar izledi. Film, tüm uyumsuz tonlarına ve hatalarına rağmen kültleşti. (Hatta Criterion Collection'da bile kendine yer buldu.)

Armageddon gülünç bir film, ama yine de ayakta kalıyor. Neden unutulmuş yaz filmleri çöplüğüne gitmedi de, vizyona girmesinden 20 yıl sonra hala sevdiğimiz ya da "nefret etmeye bayıldığımız" bir film olarak kaldı?

Bunun birçok nedeni olabilir. Bay’in hedef kitlesi olan gençler için Ben Affleck veya Liv Tyler’a duyulan ilk aşkın simgesi olabilir. Şimdi o gençler büyüdü ve filmin mısır kokulu klişelerine nostaljik bir sevgi besliyorlar. Ayrıca film, "sıradan adamların" dünyayı kurtarması üzerine kurulu, iyi hissettiren bir filmdi. Ve belki de son ABD başkanlık seçimlerini bile etkileyen bir fanteziyi onaylıyordu: Orta Amerika'daki adamların, seçkin elitlerden daha iyi bildiği fantezisi.

Bayhem: Mantığın Ötesindeki Stil

Michael Bay’in tarzı —geniş açılı kamera hareketleri, aşırı patlamalar, "altın saat" turunculuğundaki evrenler— kolay bir hedef haline geldi. Gösterişe önem veren ama içeriği boş bulanlar çoktu. Bay ise bu konuda özür dilemiyor: "İnsanları eğlendirmek için büyük bütçeli aksiyon filmleri yapmanın neresi yanlış? Neden insanlar bir kimyasal icat etmek için 300 milyon dolar harcayan bir şirkete kızmıyor da bana kızıyor?"

Armageddon, "Bayhem" olarak bilinen —yaz gişe canavarlarını tanımlayan o kaotik ama enerjik tarzın— dersi niteliğindedir. Bay, NASA tesislerine benzeri görülmemiş bir erişim sağlamış olsa da, gerçek kontrol odasını "seksi olmadığı" gerekçesiyle daha modern ve şık görünecek şekilde yeniden tasarlatmıştı.

Ben Affleck'in anlattığına göre, yönetmene NASA’nın neden astronotlara sondaj yapmayı öğretmek yerine sondajcılara astronot olmayı öğrettiğini sorduğunda Bay, "Kapa çeneni Ben, bu gerçek bir plan," diyerek onu susturmuştu. Bay, mantıktan ziyade görselliğe odaklanıyordu. Affleck’in "daha kahramanca" görünmesi için dişlerine 20.000 dolar harcatmış ve sahnede ne yapacağını bile bilmezken vücudundan aşağı sular dökerek onu kameraya çekmişti.

Bir Aşk Hikayesi Olarak Felaket

Tüm o maço unsurlara ve aksiyona rağmen, Armageddon'ın en unutulmaz sahneleri aslında daha sakin olanlardır. Filmin aslında bir baba-kız hikayesi ve bir sevgi teması üzerine kurulu olduğu söylenebilir. Bruce Willis'in canlandırdığı Harry Stamper karakterinin, kızının geleceği için kendini feda etmesi, filmi duygusal bir zemine oturtur.

Kadın karakterlerin çok az olduğu (konuşan kadın sayısı 10’dan azdır ve biri "Alışverişe gitmek istiyorum!" der) bu filmde, Liv Tyler’ın canlandırdığı Grace karakteri, erkeklerin savaşması için bir motivasyon kaynağıdır. Ancak o "peynir kıvamındaki" tatlı anlar, rayından çıkmış bir filmi dizginleyen unsurlardır.

Sonuç: Bir Rorschach Testi Olarak Sinema

Peki, Armageddon bugün (2018 veya sonrası) vizyona girse aynı başarıyı yakalar mıydı? Bugün kahramanlarımızın kostüm giymesini tercih ediyoruz ve kıyamet artık "kaçış" sağlayacak kadar uzak bir ihtimal değil; aksine her gün haberlerde gördüğümüz bir tehdit haline geldi.

Yine de, filmdeki o sahnede olduğu gibi; Harry’nin adamlarının Rorschach testine girmesi misali, belki de Armageddon sinemanın Rorschach testidir: Onda ne görmek istiyorsak onu görürüz. Bu nihai "sıradan adam" filmi, bir şekilde her türden bir parça barındıran bir "her şey" filmidir. Ve bu yüzden asla eskimez; Bruce Willis’in bizi kurtaramayacağı bir dünyada yaşasak bile, televizyonda karşımıza çıktığında kanalı değiştiremeyiz.

Çeviri: Leydihan