Mustafa Kemal ve “İttihat ve Terakki”

Bu yazının maksadı; Avrupa’da gelişmeye başlayan hürriyet cereyanları ve milliyetçilik hareketleri ile parçalanma arifesindeki Osmanlı imparatorluğunu kurtarma çabaları…

Her çareyi meşrutiyetin ilânı’nında arayışın zorladığı kuruluşlar…

Özellikle İttihat ve Terakki Cemiyeti’ni oluşturan düşünceler… Bu oluşta Mustafa Kemal’in girişimleri fikirleri görüşleri…

… Ve nihayet ittihat ve Terakki’nin 23 Temmuz 1908 Meşrutiyet İdaresi’ni yeniden kurma hareketinde seçkin ve aydın genç subaylar arasında Mustafa Kemal’in etkin rolü ile unutturulma çabaları üzerinde yeteri ve gereği gibi durmak…


1876 da Osmanlı İmparatorluğu
İmparatorluk üç kıta üzerinde oturan bir coğrafyaya sahip. 11.827.170 kilometrekare üzerinde 64.343.000 nüfus… Doğuda Kafkasya Güneyde; Irak, Suriye, Filistin, Hicaz, Mısır, Girit, Kıbrıs ile Ege Denizi Adaları Afrikanın kuzey kıyılarını dolduran Libya Tunus Cezayir Balkanlarda; Trakya, Bulgaristan, Sırbistan, Arnavutluk, Karadağ, Romanya “Eflak-Buğdan”

Karadeniz, Marmara, Ege Denizi, Kızıl Deniz, birer Türk Denizi. Adriyatik, Basra Körfezi kıyıları ile Akdeniz kıyılarının dörtte üçü Türk Toprakları…

Irkların Dinlerin mezheplerin her çeşidi…
imparatorluğu kuran, geliştiren, yöneten Türklerdir. Zaman zaman öteki unsurlardan yararlanılır.

Böyle bir oluşta ne din, ne kültür, ne de inanç birliği sağlanmaz. Bütün bunlara rağmen 1771 yılına kadar dünyanın birinci devletidir. 1876 da ise beşincidir. Bu tarihlerde bağımsız devlet sayısı 58 dir1.

Osmanlı imparatorluğunda ayaklanmalar başlamıştır. Bunda milliyetçilik fikirleri kadar, hatta daha da öteye dış güçler müessir olmaktadır, istenen zengin kaynaklara sahip olan imparatorluğun parçalanmasıdır, çökertilmesidir. Başta Rusya ve İngiltere olmak üzere çıkarcı devletlerin paylaşmalarıdır. Daha doğrusu yağma’dır…

imparatorluk, siyasi, iktisadi gidişiyle bunu hazırlamaktaydı. Saraydaki israf, yöneticideki rüşvet ve kayırma ise tuzu biberi oluyordu. Böyle bir gidişe yegâne çare meşrutiyet olarak görülmekte idi.

Gerçek şu ki; koca bir imparatorluk isyanlarla çatırdıyordu. Sarsıla sarsıla parçalanıyor. Kopa kopa küçülüyor. Zayıflayarak da güçsüzleşiyordu. Buna rağmen önemli girişimler yok değildi. Kuleli Vak’ası gibi ihtilâl teşebbüslerinden Avrupa’ya kaçan vatanseverlerin çabalarına ve Padişah Abdülaziz’in hal darbesi’ne kadar bir yığın girişimler oluyordu.


Yıl 1876. Abdülhamit Padişahtır. Birinci meşrutiyet ilân edilir. Anayasa yürürlüğe konur. Arkasından Ruslarla, 1877-1878 savaşı başlar. Ağır yenilgi. Ayastofanos anlaşması… Telâfisi mümkün olamayacak kopmalar…

Halkta bezginlik… Tedirginlik… Aydında çaba. Gizli gizli konuşmalar… Çare ve tedbir arayışları… Dıştan içi etkileme çabaları. Gençlerde uyanış. Ve nihayet 1889 yılı.

Gizli Teşkilât
Meşrutiyetin ilânı ile açılan Meclis 1878 Şubatında kapatılmıştır. İstibdad’a kapılar aralanmıştır. Yeniden meşrutiyet’e dönme çabaları başlamıştır. Gizli teşekküller devri açılmıştır. 21 Mayıs 1889 da İstibdad’ı yıkmak ve meşrutiyeti ilân etmek amacı ile Tıp Mektebi talebeleri “İttihad-ı Osmani Cemiyeti”ni kurmuşlardır. 2. Cemiyete üye kaydı yemin’le. Faaliyet gizli… “İttihad-ı Osmani Cemiyeti” uzun istihale ve keşmekeşlerden ve faaliyet merkezi “Osmanlı ittihat ve Terakki Cemiyeti” adı altında vatan dışında bir yerde Paris’te işe giriştikten sonra meşrutî idareyi kurmanın güçlükleri karşısında ne yapacağını şaşırmış bir duruma düştü….

“…Avrupa’da da neşriyat yapmak ve daha önce kaçmış olanları da Cemiyete almaya karar veriyor. Bunlardan Doktor Nazım Bey, Paris’te bulunan Ahmet Rıza Beyi cemiyete almaya memur ediliyor. Ahmet Rıza Bey Cemiyetin adına Osmanlı ittihat ve Terakki Cemiyeti denmesini teklif ediyor, İstanbul’daki Merkez de bunu kabul ediyor. Bu suretle İttihad-ı Osmani Cemiyeti bu yeni adı taşıyor”.


Mustafa Kemal’in İhtilâl Çabaları
“1904 Aralık ayında Harp Akademisi’ni bitirdik. Kurmay Yüzbaşı olarak diploma aldık… Mustafa Kemal ve tayinlerini bekleyen bir kaç arkadaş Sirkeci’de bir pansiyon kiraladılar. Arasıra bu pansiyonda toplanıyor, memleket meseleleri üzerinde konuşuyorduk. Başlıca konumuz rejim meselesi idi. Memleketin kurtuluşu için meşrutî bir idare kurulması şarttı. Hükümdarı, meşrutî idareye ancak ordu zorlayabilirdi. Arkadaşlar gidecekleri yerlerde bunu telkin etmeliydiler. Ve gizli birer teşkilât kurmalıydılar… Mustafa Kemal yine tekrar ediyordu. Bizim için en müsait iklim Makedonya”..

Fakat olayların akışı kısa bir süre için de olsa onu Harp Okulundaki Zabitan Tevkifhanesine gönderir. “Mustafa Kemal Lider idi. Benden bir hafta on gün sonra serbest bırakıldı.”

5 Şubat 1905 de Beşinci Ordu’ya tayin edilir.
“Mustafa Kemal, ben, Müfit Kırşehir ve bazı mümtaz yüzbaşılar, İstanbul Limanından kalkan bir Nemse Vapuru ile Beyrut’a hareket ettik. Mustafa Kemal bizim için hayat yeni başlıyor” diyordu.