Orta Çağ Sırp Mimarisi ve Stilleri

[Asrevya]

Orta Çağ Sırp mimarisi, Sırp Ortodoksmanastırları ve kiliseler nezdinde korunan, temel olarak 3 ekole ayrılan, büyük çoğunlukla Balkanlar'da rastlanılan mimarîdir. Orta Çağ Bizans - Sırp mimarisinin bu şekilde ilk sınıflandırılması Gabriel Millet tarafından yapılmıştır.

Raška mimari okulu (Raška stili), 1170–1282
Vardar mimari okulu (Vardar stili), 1282–1371
Morava mimari okulu (Morava stili), 1371–1459

Raška mimari okulu , Raška stili ya da kısaca Raška okulu olarak da bilinir.

1170-1300 yılları arasında Orta Çağ Sırbistan'ında Nemanjić hanedanı döneminde ortaya çıkıp gelişen ve çoğunlukla dini mimaride kendini gösteren okuldur.

Bu okulda mimari yapı gerek Batı'nın romanesk unsurları gerekse Doğu'nun Bizans elementleri ile bir kaynaşma içerisine girmiştir. Raška okuluna, 9. yüzyılda Rotunda olarak inşa edilen Petrova crkva dışında Sırbistan'ın en eski kilise yapıları dâhildir. Raška okulunun merkezi olarak Raška ve özellikle de eski Sırbistan başkenti olan Stari Ras sayılabilir.

Raška okuluna özellikle Studenica, Žiča, Mileševa, Sopoćani ve Gradac manastırlarının katholikonları örnek olarak gösterilebilir. Bu kiliseler üzerleri kubbe ile örtülmüş Yunan haçı planlı bazilikalardır. İlk ve dolayısıyla diğer yapılar içinde örnek teşkil eden mimari yapı Studenica manastır kilisesidir. Kubbe dışında, yapı romanesk stilde inşa edilmiştir. Yapının stili ise Dalmaçya kıyılarından (özellikle Dubrovnik ve Kotor) Sırbistan'a aktarılmıştır.

Raška okuluna ait kiliselerde bulunan Freskler tamamen Bizans tipinde yapılmış çalışmalardır. Bunun da ötesinde ortaya konan freskler ve bu fresklerin kalite seviyesi Bizans sanatının Balkan coğrafyasındaki yüksek evresini teşkil etmektedir. Karakteristik olarak örneğin Studenica'da mavi ya da altın rengi arka plan kullanılırken Mileševo'da İsa'nın mezarında tasvir edilen melekler ve Sopoćani'de erken rönesansa işaret eden anıtsal fresklerde yeşil arka plan tercih edilmiştir.

Örnekler

Aziz George Kilisesi (Đurđevi stupovi), bani: Stefan Nemanja (1166–1196)
Studenica manastırı, bani: Stefan Nemanja
Hilandar manastırı, bani: Stefan Nemanja
Žiča manastırı, bani: Kral Stefan Nemanjic (1196–1228)
Sopoćani manastırı, bani: Kral I. Stefan Uroš
Gradac Manastırı, bani: Kraliçe Helen (1245–1276)
Aziz Achillius kilisesi, bani: Kral Stefan Dragutin (1276–1282)
Visoki Dečani manastırı, bani: Kral III Stefan Uroš III (1322–1331).
Morača Manastırı, bani: Stefan Vukanović, 1252.


[Only Registered Users Can See Links]

Đurđevi stupovi

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Studenica

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Žiča

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Sopoćani

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Gradac

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Arilje

[Asrevya]

Vardar mimari okulu, kısaca "Makedon okulu" ya da "Vardar stili" olarak da bilinir.

Sırp mimarisi ve resmi için Kral Milutin'den (1282–1321) başlamak suretiyle Paleologos rönesansı olarak da bilinen dönem belirleyici bir dönemdir.

Selanik ve Ohri'de bulunan Bizans ve Bulgaristan sanat merkezlerinden Aynaroz'a kadar yayılan bu stil özellikle Orta Çağ Sırp topraklarından, günümüz Kosovası ve komşusu Makedonya toprakları üzerine kendisine yer bulmaktadır. İşte Vardar mimari okulu bu bölgede ortaya çıkmıştır. Vardar mimari okulunun tüm özellikleriyle sergilendiği kilise şüphesiz Gračanica manastır kilisesidir. Bu stilde yapı güçlü bir biçimde vurgulanır ve bu şekilde bir Sırp-Bizans mimari anlayışı ortaya koyar. Bu stil, arkasından gelen Morava mimari okulu'nun da öncüsü olmuştur denebilir.

Mimari

Milutin döneminde inşa edilen yapılarda Selanik özelinde gelişen yunan mimarisinin etkisi açık bir biçimde görülür. Bunun dışında Sırbistan'da 5 Kubbeli kiliseler inşa edilmeye başlanmıştır. Mimaride kendini gösteren bu değişim esasen dönemin Bizans sanatına yabancıdır. Yunan haçı planı'na uygun olarak yapılan 5 kubbeli kiliseler arasında Gračanica (1311–1321), Staro Nagoričane (1317–1318) ve Bogorodica Ljeviška (1310–1313) sayılabilir. Bu kiliseler dışında elbette tek kubbeli basit mimari yapılı kiliseler de inşa edilmiştir. Bu kiliselerden birisi örneğin Lesnovo'da bulunan manastır kompleksinin bir parçası olan baş melek aziz Mikail kilisesidir. Ayrıca Studenica Manastırı'nda bulunan kraliyet kilisesi de dile getirilmesi gereken önemli kiliseler arasındadır. Milutin döneminde inşa edilen tüm bu yapılar için Selanik'te özellikle kendisini havariler kilisesi üzerinde gösteren mimari anlayış etkili olmuştur.

Freskler

Paleologos Rönesansı Kral Milutin'in saray ressamları Michael Astrapas ve Eustychios vesilesi ile Sırp resminde kendisini göstermeye başlamıştır. Raška okulu geleneğinde ortaya konan resim sanatına kıyasen vardar okulunda resimler kuvvetli bir biçimde stilize edilmişlerdir. Bu dönem ressamlarının çoğu Ohri resim okulu'nda eğitim görmüş ressamlardır. Vardar stilinde kendisine özel bir yer bulmayı başaran kilise fresklerine Visoki Dečani Manastırı freskleri örnek gösterilebilir. Aslen kilise gotik özellikler taşımakla birlikte Raska mimari okuluna aitmiş gibi görünebilir. Ancak kilisede bulunan freskler ve bu fresklerin yüksek kalitesi vardar okuluna işaret etmektedir. Daha yüksek kalitede freskler Bogorodica Ljeviška kraliyet kilisesi, Studenica ve Gracanica'da da karşımıza çıkmaktadır.

İkonlar

Bu dönemden çok az sayıda ikon günümüze kadar ulaşabilmiştir. Bunlardan 5 tanesi Decani'nin ikonostasis'inde bulunan ikonlardır. Önemli olan diğer ikonlar ise Ohri'de bulunmaktadırlar. Bu ikonlarda neredeyse savurgan biçimde arka plan fonu olarak altın rengi kullanıldığı görülür.

[Only Registered Users Can See Links]

Kral Milutin kralliyet kilisesi, 1314

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Kilise kurucusu (ktetor) tasviri, Studenica, 14. Jh.

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Dečani kraliyet kilisesi ikonostasisi (Raška mimari okulu), 1328–1335

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links] donna_and_Child.jpg/800px-Visoki_De%C4%8Dani%2C_icons_of_St._Nicholas_and_Ma donna_and_Child.jpg

Çar Dušan'ın Decani Manastırından ikonalar, 1350 civarı

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Fresk, 14. yy başları

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Fresk, 14. yy başları

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Fresk, 14. yy başları

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Fresk, 14. yy başları

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Fresk, 14. yy başları

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Fresk, 14. yy başları

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Milesevo'nun beyaz meleği, 13. yy.

[Asrevya]

Morava mimari okulu, Orta Çağ Sırbistan'ında Nemanjić Hanedanı ve takipçileri tarafından 1370 sonrası dönemi kapsayan, geç dönem bizans sanatı içerisinde değerlendiren mimari okuldur. Orta Çağ Sırp sanatı içerisinde en özgün ve bağımsız stil olarak değerlendirilir.

Morava okulu kuzey Sırbistan'da 1370 ve 1459 arasında belirleyici bir rol oynamıştır. Lazar Hrebeljanović (1370 -1389), Stefan Lazarević (1402–1427) ve Đurađ Branković (1427–1456) dönemlerinde mimaride, resimde ve hatta edebiyatta bile Sırp sanatının en özgün örneklerini ortaya koymuş, saray sanatı haline gelmiştir. Bu mimari okul zaman zaman doğu avrupa rönesansı dahilinde de değerlendirilir. Ancak bu terim henüz sanat tarihçileri tarafından tam olarak tanımlanmış ve kabul edilmiş değildir.

Morava okulunun ortaya çıkışına gerek doğu kültürleri (süsleme) gerekse batı kültürleri (rölyef) etkili olmuştur. Ancak stilin temelini oluşturan bizans sanatıdır. 17. yüzyıla kadar morava okuluna uygun bir biçimde birçok kilise Sirem'de inşa edilmiştir. İlk olarak Osmanlı-Kutsal İttifak Savaşları ile birlikte Sırp dini mimarisinde barok etkileri görülmeye başlamıştır.

Kökenleri

Morava okulu, nemanjic hanedanı önderliğindeki Sırp İmparatorluğunun ilk dönemlerinde ortaya konan mimari gelenekleri takip ederek ortaya çıkmış bir mimari akımdır. Morava okulunda kendini tamamıyla gösteren bizans stili kendinden önce tarihsel olarak bu gidişatı yansıtan ve Batı Avrupa'nın romanesk sanatından etkilenen Raška (örneğin Studenica, Žiča, Sopoćani ve Visoki Dečani manastırları) ve Kral Milutin devrinde Paleologos rönesansı ışında gelişen Vardar mimari okulunu (örneğin Bogorodica Ljeviška ve Gračanica) izler. Bu zengin temel üzerine dönemin sanatçıları özgün stillerini yaratmayı başarmışlardır.

Başta Hilandar olmak üzere Aynoroz Manastırlarından devr alınan kilise planları Morava okulunun öncülü sayılabilecek yapılarında kullanılmıştır. Bu yapılara 1370 yılında inşa edilen Ravanica manastırı ya da 1345 yılında Stefan Dušan tarafından mozole olarak inşa edilen bugünse bir hayli zarar görmüş olan Prizren'deki başmelek manastırı örnek olarak verilebilir. Kayser Dušan'ın inşa ettirdiği yapıların mimaride sonraki dönemlerde örnek alarak alınıp geliştirilmesi, Sırbistan yönetimini ele geçiren Lazar Hrebeljanović'in kendi yönetimini Dušan geleneğine bağlı kalarak meşrulaştırması olarak görülebilir. Bu kiliseler çoğunlukla 5 kubbeli inşa edilmişlerdir.

Mimari

Morava okulunun mimarisi genel olarak Aynoroz kiliselerinden temel alınmıştır ve belirli özellikleri yansıtır. Kiliselerin apsis kısımlarında apsidiyal alan genelde 3 parçaya ayrılır. Burada yine mimariye örnek olan Aynoroz manastırlarından Hilandar manastırıdır. Yükseklik genelde körkemerler ve tamburlar üzerinde yükselen kubbelerce belirlenir. Yapıların dış yüzeyinde kiremit kullanılarak çeşitli örme yöntemleriyle süslemeler yapıldığı görülür.

Plan tipleri

Morava mimari okulunda değerlendirilen plan tiplerinden 2 plan özellikle öne çıkmaktadır. Bunlardan birincisi tek kubbeli trikonchos olarak da adlandırılan Lazarica, Kalenić, Ljubostinja, Novo Hopovo, Naupara, Vraćevšnica und Krušedol manastır kiliseleridir ve genellikle soylular tarafından inşa ettirilen kiliselerde bu plan yapısının tercih edildiği görülür. Büyük 5 kubbeli yunan haçı planlı kiliseler ise ki bunlara Ravanica ve Manasija örnek olarak verilebilir genellikle hükümdarların inşa ettirdiği yapılarda karşılaşılan bir plan tipidir.

Duvar resimleri

Morava stilinde ortaya konan freskler Orta Çağ sırp sanatı içerisinde en iyi fresklerdir.

[Only Registered Users Can See Links]

Kalenić manastırı, Geç bizans dönemi trikonkhosu'u, 1407 sonrası

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Manasija Manastırı (Resava), despot Stefan Lazarević'in mezarını barındıran 5 kubbeli kilise

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Prens Lazar'ın kraliyet kilisesi, Kruševac.

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Ljubostinja Manastırı

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

[Only Registered Users Can See Links]

Manasija Manastırı'nda bulunan Stefan Lazarević portresi (1407–1418)

wikipedia

[Sürmenaj]

Manastır ve kliselerde kümbet daha yaygınmış